3. Κατανόηση του στρες: Βιολογικές και ψυχολογικές προοπτικές

Η ψυχολογία θεωρεί το άγχος ως μια υποκειμενική εμπειρία που σχετίζεται με περιβαλλοντικές απαιτήσεις που υπερβαίνουν τις ικανότητες αντιμετώπισης ενός ατόμου. Υπάρχουν πολλές θεωρίες για το άγχος, αλλά μία από τις πιο γνωστές είναι η θεωρία του άγχους που αναπτύχθηκε από τον Richard S. Lazarus και τη Susan Folkman. Σύμφωνα με τους Lazarus και Folkman, το άγχος είναι μια δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ του ατόμου και του περιβάλλοντος. Αυτό το μοντέλο περιλαμβάνει δύο κύρια στάδια αξιολόγησης:

Η αντιμετώπιση του στρες αναφέρεται σε συνειδητές και ασυνείδητες ενέργειες που πραγματοποιούνται με σκοπό τη μείωση της έντασης που προκαλεί το στρες. Μπορεί να περιλαμβάνει τόσο προσπάθειες επίλυσης προβλημάτων όσο και στρατηγικές ρύθμισης των συναισθημάτων.

1. Στρατηγικές αντιμετώπισης – τα άτομα χρησιμοποιούν διάφορους μηχανισμούς για να διαχειριστούν τα επίπεδα άγχους. Υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι αντιμετώπισης του άγχους:

1. επιλύοντας το πρόβλημα που προκάλεσε το άγχος, ή

2. ηρεμώντας και ελέγχοντας την συναισθηματική τους αντίδραση.

• Αντιμετώπιση εστιασμένη στο πρόβλημα – αυτή η στρατηγική περιλαμβάνει τη λήψη μέτρων για την επίλυση της αγχωτικής κατάστασης ή την αλλαγή της αιτίας της.

• Περιλαμβάνει τον εντοπισμό του προβλήματος, την ανάλυση πιθανών λύσεων και τη λήψη μέτρων για τη μείωση του άγχους.

• Παράδειγμα: Ένα άτομο που αισθάνεται άγχος πριν από μια εξέταση προετοιμάζεται μελετώντας και οργανώνοντας τα υλικά του.

• Εστίαση στα συναισθήματα αντιμετώπιση – αυτή η στρατηγική περιλαμβάνει τη διαχείριση των συναισθημάτων που σχετίζονται με τη στρεσογόνα κατάσταση, χωρίς να αλλάζει άμεσα το ίδιο πρόβλημα .

• Εστιάζει στην μείωση των αρνητικών συναισθημάτων όπως το άγχος ή η απογοήτευση, χρησιμοποιώντας τεχνικές χαλάρωσης ή επανερμηνεύοντας την κατάσταση.

• Παράδειγμα: Ένα άτομο που έχει βιώσει μια δύσκολη κατάσταση ασκεί τεχνικές αναπνοής , διαλογίζεται, ή μιλάει σε αγαπημένα πρόσωπα για συναισθηματική υποστήριξη.

3.1. Ο ρόλος των νευροδιαβιβαστών στην αντίδραση στο στρες

Ο πίνακας παρακάτω παραθέτει τους κύριους νευροδιαβιβαστές που εμπλέκονται στην αντίδραση του σώματος στο στρες

3.2. Διατροφικές συνήθειες υπό πίεση

Πώς επηρεάζει το άγχος την όρεξη;

Το άγχος είναι συχνό φαινόμενο στην καθημερινή ζωή και μπορεί να επηρεάσει την υγεία, συμπεριλαμβανομένων των αλλαγών στην όρεξη. Μια μελέτη εξέτασε πώς το οξύ άγχος επηρεάζει την όρεξη σε υγιείς, μη παχύσαρκους άνδρες κατά τη διάρκεια της νηστείας.
Το οξύ στρες αναφέρεται σε μια ξαφνική και βραχυπρόθεσμη αντίδραση σε μια δύσκολη κατάσταση, όπως η δημόσια ομιλία ή η επίλυση ενός δύσκολου μαθηματικού προβλήματος.
Στο πείραμα, οι συμμετέχοντες εκτέλεσαν αγχωτικές εργασίες και στη συνέχεια είδαν εικόνες τροφίμων, ενώ καταγράφηκε η εγκεφαλική τους δραστηριότητα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το άγχος αύξησε τη δραστηριότητα του νευρικού συστήματος, αλλά ταυτόχρονα κατέστειλε την όρεξη. Αυτό το φαινόμενο συνδέθηκε με αλλαγές στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου (γνωστό ως μετωπιαίος πόλος).
Αυτά τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι το άγχος μπορεί να μειώσει την αίσθηση της πείνας, ιδιαίτερα όταν σχετίζεται με την προσδοκία ενός δύσκολου γεγονότος (Nakamura et al., 2020).

Για να κατανοήσουν καλύτερα αυτό το φαινόμενο, οι ερευνητές πραγματοποίησαν μια μετα-ανάλυση αρκετών επιστημονικών μελετών με στόχο να εκτιμήσουν τη δύναμη της σχέσης μεταξύ άγχους και διατροφής σε υγιείς ενήλικες και να προσδιορίσουν παράγοντες που ενδέχεται να τροποποιήσουν αυτή τη σχέση. Η ανάλυση περιελάμβανε μόνο μελέτες στις οποίες το άγχος οριζόταν σαφώς ως αρνητικό περιβαλλοντικό γεγονός (και όχι ως συναισθηματική κατάσταση) και στις οποίες αξιολογούνταν διατροφικές συμπεριφορές που δεν σχετίζονταν με διατροφικές διαταραχές.

Τα αποτελέσματα έδειξαν μια μικρή αλλά στατιστικά σημαντική σχέση μεταξύ του στρες και της συνολικής πρόσληψης τροφής. Το στρες συσχετίστηκε με αύξηση της κατανάλωσης ανθυγιεινών τροφών, ενώ ταυτόχρονα μείωσε την πρόσληψη υγιεινών τροφών. Αυτό υποδηλώνει ότι, όταν βρίσκονται υπό στρες, οι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να επιλέγουν τροφές με υψηλή περιεκτικότητα σε θερμίδες, πλούσιες σε ζάχαρη και λίπος, ενώ περιορίζουν τις τροφές που θεωρούνται ευεργετικές για την υγεία.

Η ανάλυση των πιθανών μετριαστικών παραγόντων αποκάλυψε ότι ο περιορισμός της διατροφής ήταν ο μόνος σημαντικός μετριαστικός παράγοντας. Τα άτομα που ακολουθούσαν μια περιοριστική προσέγγιση στη διατροφή ανταποκρίνονταν διαφορετικά στο άγχος, ιδίως όσον αφορά την κατανάλωση ανθυγιεινών τροφίμων.

Αν και η επίδραση του στρες στις διατροφικές συνήθειες είναι μικρή, οι συνέπειές της μπορεί να είναι σημαντικές για τη δημόσια υγεία. Η αυξημένη κατανάλωση ανθυγιεινών τροφών σε συνδυασμό με τη μειωμένη κατανάλωση υγιεινών επιλογών μπορεί, με την πάροδο του χρόνου, να συμβάλει στην ανάπτυξη μεταβολικών ασθενειών και άλλων προβλημάτων υγείας. Απαιτούνται περαιτέρω έρευνες για τον προσδιορισμό των παραγόντων που επηρεάζουν αυτή τη σχέση, ιδίως εκείνων που διαφοροποιούν την κατανάλωση υγιεινών και ανθυγιεινών τροφών (Hill et al., 2022).

Τα άτομα που βίωναν συχνότερα άγχος και περνούσαν από αρνητικά γεγονότα στη ζωή τους είχαν μεγαλύτερη επιθυμία για νόστιμα αλλά ανθυγιεινά τρόφιμα. Είχαν επίσης μεγαλύτερη δυσκολία να ελέγξουν την ποσότητα των τροφίμων που κατανάλωναν. Αυτό υποδηλώνει ότι ορισμένα άτομα είναι πιο ευάλωτα στις επιπτώσεις του άγχους στη διατροφική συμπεριφορά.

Επιπλέον, η μελέτη διαπίστωσε ότι το άγχος επηρέαζε τις διατροφικές συνήθειες ακόμη και βραχυπρόθεσμα. Τις ημέρες που οι έφηβοι ένιωθαν περισσότερο άγχος από το συνηθισμένο, ήταν πιο πιθανό να τρώνε ως αντίδραση σε δύσκολες συναισθηματικές καταστάσεις. Με άλλα λόγια, δεν έχει σημασία μόνο το συνολικό επίπεδο άγχους στη ζωή ενός ατόμου — οι καθημερινές διακυμάνσεις στα επίπεδα άγχους μπορούν επίσης να επηρεάσουν τις διατροφικές επιλογές.

Τα ευρήματα δείχνουν ότι το άγχος μπορεί να οδηγήσει σε ανθυγιεινές διατροφικές συνήθειες στους νέους. Αυτή η σχέση μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το αν εξετάζουμε το γενικό επίπεδο άγχους ενός ατόμου ή τις βραχυπρόθεσμες, καθημερινές αλλαγές. Απαιτούνται περαιτέρω έρευνες για να κατανοήσουμε καλύτερα πώς το άγχος επηρεάζει τη διατροφική συμπεριφορά και γιατί ορισμένοι άνθρωποι είναι πιο ευαίσθητοι στις επιπτώσεις του από άλλους (Hsu & Raposa, 2020).

Γιατί μερικοί άνθρωποι τρώνε περισσότερο όταν είναι αγχωμένοι, ενώ άλλοι τρώνε λιγότερο;

Χρόνιο άγχος και αύξηση βάρους

Όταν ένα άτομο εκτίθεται σε στρες για μεγάλο χρονικό διάστημα, το σώμα παράγει αυξανόμενες ποσότητες κορτιζόλης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη όρεξη, συσσώρευση λίπους και υψηλότερο κίνδυνο υπέρβαρου. Το χρόνιο στρες συνδέεται επίσης με μεταβολικές ασθένειες όπως ο διαβήτης τύπου 2. Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, το χρόνιο στρες μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη όρεξη, ιδιαίτερα σε άτομα με τάση προς κατάθλιψη (Sominsky & Spencer, 2014).