W tej lekcji skupimy się na tym, jak mikrobiom jelitowy wpływa na neuroprzekaźniki i zdrowie psychiczne.
Omówimy cztery kluczowe neuroprzekaźniki:
✔ Serotonina, która reguluje nastrój i sen.
✔ Dopamina, odpowiedzialna za motywację i przyjemność.
✔ GABA, który działa uspokajająco i pomaga radzić sobie ze stresem.
✔ Glutaminian, który wpływa na pamięć i koncentrację.
Ponadto przyjrzymy się czterem zaburzeniom zdrowia psychicznego, w których rola mikrobiomu jest szczególnie godna uwagi: schizofrenii, depresji, zaburzeniom lękowym i autyzmowi.
Czy wiesz, że Twoje jelita i mózg są połączone i nieustannie się ze sobą komunikują?
To połączenie nazywa się osią jelitowo-mózgową i działa na kilka sposobów: poprzez nerwy, układ odpornościowy oraz substancje chemiczne wytwarzane przez bakterie jelitowe. Jednym z najważniejszych elementów tej osi jest nerw błędny, który działa jak „autostrada informacyjna”, przekazując sygnały między jelitami a mózgiem.
Jelita i mózg również wpływają na układ odpornościowy. Bakterie w jelitach pomagają regulować funkcje odpornościowe, co z kolei może wpływać na aktywność mózgu. Ponadto, niektóre związki chemiczne – takie jak krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA) i neuroprzekaźniki – są wytwarzane przez mikroorganizmy jelitowe i mają bezpośredni wpływ na nastrój i funkcje poznawcze (Mhanna i in., 2024).
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 19
Jak zaburzenia równowagi mikrobiomu jelitowego wpływają na zdrowie psychiczne?
Badania pokazują, że zaburzenia w składzie mikrobiomu jelitowego mogą przyczyniać się do rozwoju różnych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, lęk, autyzm i schizofrenia. Badania na zwierzętach wykazały, że zmiany w mikrobiomie jelitowym mogą wpływać na zachowanie i emocje. Naukowcy badają obecnie, czy poprawa składu mikrobiomu mogłaby pomóc w leczeniu tych schorzeń (Mhanna i in., 2024).
Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że zdrowe jelita mogą wspierać zdrowie psychiczne. Probiotyki, prebiotyki, przeszczep mikrobiomu kałowego (FMT) oraz odpowiednie interwencje dietetyczne są testowane jako metody poprawy funkcji mózgu. Na przykład, badania przeprowadzone przez Kang i wsp. wykazały, że u dzieci z autyzmem, które otrzymywały terapię probiotyczną, zaobserwowano poprawę zarówno funkcji jelit, jak i zachowania – a efekty te utrzymywały się nawet dwa lata po zakończeniu leczenia (Mhanna i wsp., 2024).
Czym jest dysbioza jelitowa?
W zdrowym organizmie mikrobiom jelitowy znajduje się w stanie równowagi – znanym jako eubioza. W tym stanie bakterie wspomagają trawienie, chronią przed infekcjami i regulują funkcje odpornościowe. Jednak gdy równowaga ta zostaje zaburzona, pojawia się stan zwany dysbiozą, oznaczający nieprawidłowy skład mikrobiomu jelitowego. Może to prowadzić do wielu problemów zdrowotnych, w tym:
- Zwiększona przepuszczalność jelit (często nazywana „nieszczelnym jelitem”),
- Przewlekły stan zapalny,
- Uszkodzenie bariery krew–mózg, co umożliwia przedostawanie się szkodliwych substancji do mózgu (Mhanna i in., 2024).
Naukowcy odkryli, że dysbioza jelitowa może być powiązana z wieloma chorobami, takimi jak cukrzyca, otyłość, astma oraz zaburzenia układu pokarmowego, sercowo-naczyniowego i nerwowego. Co więcej, coraz więcej dowodów wskazuje na to, że osoby cierpiące na depresję, autyzm, lęki lub schizofrenię często doświadczają również problemów żołądkowo-jelitowych. Jednak nadal nie jest jasne, w jaki sposób zmiany mikrobiomu przyczyniają się do rozwoju tych schorzeń (Mhanna i in., 2024).
Mikrobiom jelitowy pozostaje fascynującą i aktywnie badaną dziedziną, która może pomóc nam zrozumieć, jak wspierać zdrowie psychiczne poprzez dbanie o jelita. Naukowcy coraz częściej podkreślają, że zdrowie jelit odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu mózgu, regulacji nastroju i sprawności poznawczej (Puri i in., 2023).
5.1. W jaki sposób jelita i mózg komunikują się ze sobą?
Jelita i mózg komunikują się ze sobą za pomocą kilku głównych mechanizmów:
Nerw błędny – to główny szlak łączący jelita z mózgiem. Przekazuje sygnały dotyczące stanu układu pokarmowego oraz wpływa na nastrój i reakcje emocjonalne. Badania wykazały, że stymulacja nerwu błędnego może łagodzić objawy depresji i lęku (Puri i in., 2023). Komórki Neuropod, rodzaj wyspecjalizowanych komórek enteroendokrynnych, odgrywają kluczową rolę w szybkim przekazywaniu sygnałów do mózgu za pomocą glutaminianu. Pozwala to organizmowi niemal natychmiast reagować na bodźce jelitowe (Chen i in., 2021).
Układ hormonalny – mikrobiom jelitowy wpływa na produkcję hormonów, takich jak kortyzol (hormon stresu), a także grelina i leptyna, które regulują uczucie głodu i sytości (Puri i in., 2023). Niektóre bakterie jelitowe również wpływają na poziom serotoniny, regulując szlak metabolizmu tryptofanu. Spożywanie określonych szczepów bakterii może zwiększyć produkcję serotoniny poprzez aktywację enzymu hydroksylazy tryptofanu 1 (TPH1) w komórkach enterochromafinowych (Chen i in., 2021).
Układ odpornościowy – bakterie jelitowe modulują reakcje zapalne w organizmie, co może wpływać na rozwój chorób neurodegeneracyjnych i zaburzeń nastroju (Puri i in., 2023). Mikrobiom jelitowy może aktywować układ odpornościowy poprzez lipopolisacharydy (LPS), co prowadzi do zwiększonej przepuszczalności bariery krew-mózg i nasilenia stanu zapalnego w ośrodkowym układzie nerwowym (Chen i in., 2021).
- Produkcja neuroprzekaźników – bakterie jelitowe wytwarzają substancje chemiczne niezbędne do funkcjonowania mózgu, takie jak:
- Serotonina – znana jako „hormon szczęścia”, jest produkowana w około 90% w jelitach (Puri i in., 2023). Jej synteza może być stymulowana przez gatunki Clostridia poprzez uwalnianie specyficznych metabolitów (Chen i in., 2021).
- Dopamina – odpowiada za motywację i poczucie nagrody (Puri i in., 2023). Bakterie gronkowca mogą przekształcać prekursor L-DOPA w dopaminę za pomocą enzymu dekarboksylazy aminokwasów aromatycznych (Chen i in., 2021).
- GABA – wpływa na poziom stresu i relaks (Puri i in., 2023). Jego produkcję w jelitach wspierają bakterie takie jak Bifidobacterium, Parabacteroides i Eubacterium (Chen i in., 2021).
Zaburzona komunikacja jelitowo-mózgowa może prowadzić do problemów z koncentracją, depresji, a nawet chorób neurodegeneracyjnych (Puri i in., 2023).
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 20
5.2. Mikrobiom jelitowy i jego rola w funkcjonowaniu mózgu
Mikrobiom to miliardy bakterii zamieszkujących nasze jelita. Te mikroorganizmy odgrywają kluczową rolę w:
- Produkcja neuroprzekaźników – niektóre bakterie (np. Lactobacillus i Bifidobacterium) produkują serotoninę, podczas gdy Bacillus produkuje dopaminę. Nie tylko syntetyzują neuroprzekaźniki, ale także regulują ich transport do mózgu. Przykładem jest tryptamina, produkowana przez Clostridium sporogenes i Ruminococcus gnavus, która stymuluje uwalnianie serotoniny w jelitach i pośrednio wpływa na układ nerwowy (Chen i in., 2021).
- Ochrona przed stanem zapalnym – pożyteczne bakterie redukują stres oksydacyjny i pomagają w walce z chorobami neurodegeneracyjnymi. W szczególności krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), takie jak maślan, mogą zmniejszać neurozapalenie poprzez działanie na komórki mikrogleju i wzmacnianie bariery krew-mózg (Chen i in., 2021).
- Regulacja nastroju – zaburzenia równowagi mikrobiomu mogą prowadzić do lęku i depresji. Badania pokazują, że mikrobiom wpływa na poziom GABA w mózgu. Bifidobacterium i Lactobacillus syntetyzują GABA, który moduluje pobudliwość neuronów i działa uspokajająco (Chen i in., 2021).
- Regulacja stresu – bakterie jelitowe mogą obniżać poziom kortyzolu, zmniejszając ryzyko depresji i zaburzeń lękowych. Niektóre bakterie, takie jak Bacteroides fragilis, odgrywają kluczową rolę w równoważeniu reakcji organizmu na stres poprzez modulację receptorów GABA-ergicznych w jelitach (Chen i in., 2021).
5.3. Zmiany mikrobiomu w schizofrenii, depresji i zaburzeniach lękowych
Badania pokazują, że osoby cierpiące na schizofrenię, depresję i zaburzenia lękowe mają inny skład flory bakteryjnej jelit niż osoby zdrowe.
Zmiany w mikrobiomie jelitowym mogą wpływać na funkcjonowanie mózgu poprzez produkcję neuroprzekaźników, stany zapalne i integralność bariery krew-mózg. Naukowcy odkryli, że niektóre szczepy bakterii są bardziej powszechne u osób z tymi schorzeniami, podczas gdy inne występują rzadziej.
Poniższa tabela przedstawia najistotniejsze zmiany w mikrobiomie jelitowym zaobserwowane u pacjentów ze schizofrenią, depresją i zaburzeniami lękowymi (Mhanna i in., 2024).
Tabela: Zmiany mikrobiomu w zaburzeniach psychicznych. Na podstawie Mhanna i in. (2024).
| Nieład | Zwiększony | Zmniejszony | Wpływ na zdrowie psychiczne |
|---|---|---|---|
| Schizofrenia | Enterococcus faecium, Lactobacillus fermentum, Cronobacter sakazakii, Alkaliphilus oremlandii | Ruminococcus, Roseburia | Zmniejszona produkcja neuroprzekaźników (np. GABA, serotoniny), zwiększony stan zapalny, większa przepuszczalność bariery krew–mózg |
| Depresja | Bacteroides, Alistipes, Oscillibacter | Faecalibacterium, Coprococcus, Bifidobacterium | Zwiększona produkcja cytokin prozapalnych, zmniejszone stężenie SCFA, niższy poziom serotoniny |
| Zaburzenia lękowe | Escherichia/Shigella, Enterobacteriaceae, Bacteroides | Prevotella, Lachnospiraceae, Ruminococcaceae | Podwyższony stan zapalny, zmniejszona produkcja uspokajających neuroprzekaźników (np. GABA), podwyższony poziom kortyzolu |
Mikrobiom jelitowy może mieć znaczący wpływ na funkcjonowanie mózgu i rozwój zaburzeń psychicznych. U osób ze schizofrenią, depresją i zaburzeniami lękowymi dochodzi do zaburzenia równowagi między pożytecznymi a szkodliwymi bakteriami jelitowymi. Ta nierównowaga może prowadzić do stanu zapalnego, upośledzenia produkcji neuroprzekaźników i osłabienia bariery krew-mózg. Dalsze badania mogą pomóc w opracowaniu nowych metod leczenia mających na celu poprawę zdrowia psychicznego poprzez regulację mikrobiomu jelitowego.
Tabela: Co pacjenci powinni wiedzieć o mikrobiomie jelitowym?
| Pamiętaj, żeby powiedzieć klientowi… | Dlaczego to ważne |
|---|---|
| Zdrowe jelita = lepszy nastrój i mniej lęku. | Mikrobiom jelitowy produkuje neuroprzekaźniki, takie jak serotonina i GABA, które wpływają na samopoczucie emocjonalne. |
| Unikaj nadmiernie przetworzonej żywności i cukru. | Wysoko przetworzona żywność może zwiększać stany zapalne jelit i negatywnie wpływać na mikrobiom. |
| Wprowadź do diety probiotyki i prebiotyki. | Probiotyki (jogurt, kefir, fermentowane warzywa) i prebiotyki (błonnik roślinny) pomagają przywrócić i odżywić zdrową florę bakteryjną jelit. |
| Zadbaj o regularny, jakościowy sen. | Brak snu zaburza równowagę mikrobiomu jelitowego i zwiększa poziom stresu. |
| Radź sobie z przewlekłym stresem – znajdź sposoby na relaks. | Stres osłabia mikrobiom i zwiększa poziom kortyzolu, co może nasilać objawy depresji i lęku. |
| Bądź aktywny fizycznie. | Regularne ćwiczenia wspomagają zdrową mikroflorę jelitową i pomagają regulować poziom neuroprzekaźników. |
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 21
5.4. Jak dieta wpływa na mikrobiom i mózg?
Nasza dieta ma ogromny wpływ na zdrowie jelit, a tym samym na funkcjonowanie mózgu. Zdrowa dieta może poprawić pamięć, koncentrację i nastrój. To, co jemy, wpływa na bakterie w naszych jelitach, a te z kolei mogą wpływać na nasz nastrój i zdrowie psychiczne.
Dobre dla jelit i mózgu:
✅ Błonnik (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste) – wspiera wzrost pożytecznych bakterii.
✅ Probiotyki (jogurt, kefir, produkty fermentowane) – dostarczają pożytecznych bakterii jelitowych.
✅ Prebiotyki (czosnek, cebula, banany) – odżywiają bakterie probiotyczne i poprawiają mikrobiom jelitowy.
✅ Kwasy tłuszczowe omega-3 (ryby, siemię lniane) – chronią neurony i poprawiają pamięć.
Negatywny wpływ na jelita i mózg (w nadmiarze):
🚫 Cukry proste i przetworzona żywność – zaburzają równowagę mikrobiomu i mogą sprzyjać stanom zapalnym.
🚫 Tłuszcze trans – upośledzają funkcje poznawcze i zwiększają ryzyko depresji.
🚫 Nadmierne spożycie alkoholu – uszkadza mikrobiom jelitowy i negatywnie wpływa na pamięć (Puri i in., 2023).
Brak równowagi mikrobiomu jelitowego może prowadzić do zwiększonej produkcji cytokin prozapalnych, które negatywnie wpływają na funkcjonowanie mózgu i przyspieszają procesy neurodegeneracyjne.
Zdrowe jelita = zdrowy mózg!
Oś jelitowo-mózgowa odgrywa kluczową rolę w pamięci, nastroju i koncentracji, a utrzymanie zrównoważonego mikrobiomu jelitowego może pomóc w zapobieganiu chorobom neurodegeneracyjnym.
Dieta bogata w błonnik, probiotyki i zdrowe tłuszcze to najlepszy sposób na wsparcie układu trawiennego i nerwowego!
| Odniesienia |
| Briguglio, M., Dell’Osso, B., Panzica, G., Malgaroli, A., Banfi, G., Zanaboni Dina, C., Galentino, R. i Porta, M. (2018). Neuroprzekaźniki dietetyczne: przegląd narracyjny aktualnej wiedzy. Nutrients, 10(5), 591. https://doi.org/10.3390/nu10050591 Mhanna, A., Martini, N., Hmaydoosh, G., Hamwi, G., Jarjanazi, M., Zaifah, G., Kazzazo, R., Haji Mohamad, A. i Alshehabi, Z. (2024). Korelacja między mikrobiomem jelitowym a neuroprzekaźnikami i zaburzeniami psychicznymi: przegląd narracyjny. Medicine (Baltimore), 103(5), e37114. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000037114 Puri, S., Shaheen, M. i Grover, B. (2023). Odżywianie i zdrowie poznawcze: podejście uwzględniające cały cykl życia. Frontiers in Public Health, 11, 1023907. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1023907 Światowa Organizacja Zdrowia. (2019). Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines. Geneva: World Health Organization. |
