2.1. Określenie celu interwencji dietetycznej
Chociaż temat żywienia był przez długi czas pomijany w kształceniu zawodowym pracowników socjalnych, współczesne podejścia do wspierania osób w trudnych sytuacjach życiowych pokazują, że żywienie odgrywa kluczową rolę w zdrowiu psychicznym, funkcjonowaniu społecznym i codziennym dobrostanie klientów. Kayla Harter (2017) pokazuje, że żywienie należy postrzegać jako integralną część podejścia „człowiek w środowisku” – holistycznej perspektywy, która uwzględnia klienta w jego kontekście biologicznym, społecznym i emocjonalnym.
Badania Hartera ujawniają, że aż 68,2% pracowników socjalnych porusza kwestię żywienia w swojej praktyce, chociaż większość z nich (77%) nigdy nie uczestniczyła w żadnym szkoleniu z zakresu żywienia, a 89% nie uczestniczyło w takich kursach w trakcie studiów magisterskich z zakresu pracy socjalnej (Harter, 2017).
To pokazuje, że temat żywienia jest zarówno ważny, jak i konieczny, a pracownicy socjalni często działają intuicyjnie lub opierają się na podstawowej wiedzy medycznej. Robią tak, ponieważ dostrzegają związek między jedzeniem, nastrojem, zdrowiem i codziennym funkcjonowaniem klienta.
W pracy z osobami z zaburzeniami psychicznymi temat odżywiania często pojawia się jako kwestia drugorzędna – „ktoś je za dużo”, „ktoś inny prawie w ogóle nie je”. Łatwo założyć, że sugestia lub ulotka z informacjami wystarczą. Jednak jeśli naprawdę chcemy zmiany, potrzebujemy przemyślanego planu działania – którego podstawą jest jasno określony cel.
Wyznaczenie celu interwencji to nie tylko formalność – to proces, który pomaga zorganizować działania, określić kierunek współpracy z klientem i wzmocnić jego motywację. Dzięki dobrze zdefiniowanemu celowi klient dostrzega cel zmiany i czuje, że jego osiągnięcie jest możliwe – krok po kroku.
Właśnie dlatego warto skorzystać z metody SMART – narzędzia, które pomaga formułować cele w sposób jasny, realistyczny i praktyczny.
Metoda SMART – jak wyznaczać cele, które działają
SMART to akronim opisujący pięć kluczowych cech dobrze sformułowanego celu. Każdy element pomaga uniknąć niejasności i przekształca cel w ustrukturyzowaną strategię działania.
| Wątek. | Oznaczający | Co to oznacza w praktyce? |
| S | Specyficzny | Cel powinien być jasno określony – bez niejasnych sformułowań w stylu „jedz zdrowiej”. |
| M | Wymierny (Measurable) | Powinna być możliwość sprawdzenia czy cel został osiągnięty. |
| A | Osiągalny (Achievable) | Cel musi być możliwy do osiągnięcia dla danej osoby w jej konkretnej sytuacji. |
| R | Relevant (Odpowiedni) | Cel powinien być ważny i odnosić się do problemów klienta. |
| T | Ograniczony czasowo (Time-bound) | Trzeba określić, kiedy chcemy to osiągnąć. |
Gdy pracownik socjalny i klient sformułują cel, korzystając z tego modelu, łatwiej jest nie tylko zaplanować konkretne kroki, ale także ocenić postęp i zareagować, jeśli coś nie pójdzie zgodnie z planem.
Przykład prawidłowego celu SMART w kontekście diety:
„Jan (żyjący z długotrwałą depresją, niedożywiony, skarżący się na zmęczenie i brak energii) będzie przez następne dwa tygodnie spożywał co najmniej jeden ciepły posiłek dziennie zawierający warzywa, które kupi lub przygotuje z pomocą opiekuna”.
Ten cel spełnia wszystkie elementy modelu SMART:
• S (Specific-Szczegółowy): dokładnie wiemy, co klient ma zrobić – zjeść ciepły posiłek z warzywami.
• M (Measurable-Mierzalny): jeden posiłek dziennie – można to łatwo śledzić.
• A (Achievable-Osiągalny): tylko jeden posiłek, możliwe wsparcie opiekuna – realistyczny.
• R (Relevant-Istotny): cel dotyczy konkretnego problemu – niedożywienia, braku energii.
• T (Time-bound-Ograniczony czasowo): jasno określone ramy czasowe – dwa tygodnie.
Aby zrozumieć, dlaczego metoda SMART jest tak użyteczna, warto przyjrzeć się przykładom, które nie są zgodne z tą metodą:
Jan powinien zdrowo się odżywiać”.
Ten cel brzmi rozsądnie, ale jest zbyt niejasny. Co oznacza „zdrowo”? Czy chodzi o unikanie cukru, jedzenie warzyw, regularne posiłki? Brakuje mierzalności, ram czasowych i konkretnych działań. Taki cel nie daje ani klientowi, ani pracownikowi jasnych wskazówek.
„Jan na zawsze przestanie jeść niezdrowe rzeczy”.
Ten cel jest zbyt ambitny, niejasny i ostatecznie nierealny. „Na zawsze” to przytłaczające żądanie – szczególnie dla osoby z problemami ze zdrowiem psychicznym. Brakuje mu konkretów, mierzalności i czasu. Co więcej, może wywołać strach przed porażką i zniechęcić klienta już na samym początku.
Badania Kayli Harter (2017) pokazują, że aż 68% ankietowanych pracowników socjalnych uwzględnia temat odżywiania w rozmowach z klientami – najczęściej w prosty, codzienny sposób, dostosowany do sytuacji i możliwości klienta. Rozmawiają przede wszystkim o podstawach zdrowego odżywiania. Nie chodzi tu o skomplikowaną wiedzę dietetyczną, ale o proste wytyczne, takie jak:
- „Staraj się jeść coś ciepłego raz dziennie.”
- „Dobrze byłoby dodać warzywa do obiadu.”
- „Woda zamiast słodkiego napoju może pomóc Ci poczuć się lepiej.”
To nie są teorie – to drobne zmiany, które klient może zrozumieć, zapamiętać i wdrożyć, nawet jeśli ma problemy z pamięcią, motywacją lub codzienną organizacją.
Innym często poruszanym tematem jest redukcja „śmieciowego jedzenia” – słodyczy, chipsów, fast foodów i napojów gazowanych. Pracownicy socjalni nie stawiają ultimatum ani nie wydają osądów – zamiast tego zadają pytania takie jak:
- „A co zazwyczaj jesz, kiedy jesteś smutny?”
- „Niektórzy ludzie czują się bardziej rozdrażnieni po wypiciu słodkiego napoju – jak to jest u Ciebie?”
Rozmowy te łączą emocje z jedzeniem, a ich celem nie jest zakazywanie, ale refleksja, świadomość i drobne zmiany.
Ważnym i bardzo praktycznym tematem jest planowanie posiłków przy bardzo ograniczonym budżecie. Z tego powodu wielu klientów ma trudności z regularnym dostępem do jedzenia, a tym bardziej z gotowaniem, planowaniem zakupów czy po prostu zorganizowaniem dnia wokół posiłków. W tym przypadku pracownik socjalny może:
- pomóc w stworzeniu listy zakupów,
- wskaż lokalny bank żywności,
- zaplanujmy wspólnie prosty i niedrogi plan posiłków.
Często stanowi to istotną część codziennego wsparcia – zwłaszcza w przypadku pracy z osobami bezdomnymi, niepełnosprawnymi lub zmagającymi się z problemami ze zdrowiem psychicznym.
Niektórzy pracownicy socjalni zauważają również niepokojące zachowania żywieniowe, które mogą wskazywać na zaburzenia odżywiania – na przykład obsesyjne unikanie jedzenia, epizody napadowego objadania się lub stwierdzenia takie jak: „Nie jem, bo na to nie zasługuję”.
Choć nie stawiają diagnoz, reagują z empatią i wiedzą, kiedy skierować klienta do specjalisty – dietetyka, terapeuty lub psychiatry. Ich rolą jest zauważenie pierwszych symptomów i pomoc klientowi w znalezieniu odpowiedniego wsparcia.
Jak widać, tematy związane z żywieniem poruszane przez pracowników socjalnych nie są przypadkowe – wynikają z rzeczywistych potrzeb, rozmów i obserwacji. Często stanowią one pomost do budowania relacji, pierwszy krok do zmiany i sposób na pokazanie klientowi, że ktoś dostrzega jego codzienne zmagania.
Ważne jest, aby pracownik socjalny pamiętał, że jego rola w interwencjach żywieniowych ma swoje ograniczenia. Może on wspierać klienta w codziennych czynnościach, takich jak:
- zachęcanie do małych zmian,
- pomoc w planowaniu zakupów,
- wspieranie rozwoju prostych nawyków.
Jednak w wielu przypadkach, zwłaszcza gdy:
- występują objawy zaburzeń odżywiania (np. anoreksja, bulimia),
- klient cierpi na choroby fizyczne wpływające na dietę (np. cukrzyca, niedożywienie),
- lub jeśli klient odmawia jedzenia i pojawiają się zagrożenia dla zdrowia – niezbędna jest współpraca z innymi specjalistami, takimi jak dietetyk kliniczny, lekarz lub psychoterapeuta.
Pracownik socjalny powinien rozpoznać sytuację, w której samodzielne działania mogą okazać się niewystarczające i zaoferować klientowi zewnętrzne, profesjonalne wsparcie.
Niezależnie od tego, czy pracujesz nad drobną zmianą nawyku, czy pomagasz klientowi z poważnymi problemami zdrowotnymi, jego dobre samopoczucie i bezpieczeństwo muszą być zawsze na pierwszym miejscu.
Ustalanie realistycznych, wspólnie uzgodnionych celów nie tylko zwiększa skuteczność interwencji, ale także buduje zaufanie i daje klientowi poczucie kontroli – a to jest kluczowy element każdej zmiany, zwłaszcza w kontekście zdrowia psychicznego.
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 46
2.2 Ocena potrzeb i zasobów klienta jako podstawa indywidualizacji
Indywidualizacja interwencji jest niezbędna, jeśli chcemy, aby wsparcie było autentyczne, skuteczne i akceptowalne dla klienta. Każda osoba, nawet jeśli ma podobną diagnozę lub problemy zdrowotne, żyje w innym kontekście – z innymi możliwościami, wyzwaniami, przekonaniami i celami.
Ocena potrzeb i zasobów pozwala nam:
- lepiej zrozumieć, czego klient naprawdę potrzebuje (a nie tylko tego, co „wydaje się” nam konieczne),
- unikaj błędów i przeciążeń, które mogą zniechęcić klienta do zaangażowania się,
- budować zaufanie i relacje, gdy klient czuje, że jest słuchany i brany pod uwagę.
- wybierać realistyczne i skuteczne metody wsparcia,
Co powinien oceniać pracownik socjalny?
1. Potrzeby klienta – który obszar faktycznie wymaga wsparcia
Ocena potrzeb to nie tylko lista „problemów do rozwiązania”, ale także zrozumienie, co jest obecnie dla klienta najtrudniejsze, co go powstrzymuje, co powoduje ból lub cierpienie. To pierwszy krok w budowaniu indywidualnego planu wsparcia.
Typowe obszary oceny i wskazówki praktyczne:
a) Zdrowie psychiczne i fizyczne:
➤ Czy klient obecnie funkcjonuje samodzielnie? Czy występują epizody nasilonych objawów (np. depresja, lęk, urojenia)?
➤ Komentarz: Nawet jeśli klient nie mówi wprost o zdrowiu, możesz zapytać:
„Jak się ostatnio czujesz?”
„Czy jest coś, co utrudnia Ci codzienne życie?”
b) Warunki żywieniowe i mieszkaniowe:
➤ Czy klient ma lodówkę, dostęp do kuchni, stałe źródło pożywienia?
➤ Komentarz: Klienci czasami ukrywają problemy z dostępem do pożywienia ze wstydu. Możesz dyskretnie zapytać:
„Jak wygląda Twój typowy posiłek?”
„Czy zdarza się, że w lodówce nic nie ma?”
c) Codzienne funkcjonowanie:
➤ Czy klient dba o higienę, wstaje rano, wie, jaki jest dzień i godzina?
➤ Komentarz: Ten obszar silnie wpływa na zdolność współpracy. Jeśli komuś brakuje energii do mycia, trudno mu zaplanować posiłki.
d) Wsparcie społeczne:
➤ Czy ktoś ich odwiedza? Czy mają z kim porozmawiać? Czy są wspierani, czy raczej kontrolowani?
➤ Komentarz: Samotność i izolacja często stanowią największą przeszkodę w zmianie. Warto zadać sobie pytanie:
„Kto jest dla ciebie ważny?”
„Z kim rozmawiasz, gdy coś jest nie tak?”
e) Potrzeby emocjonalne i psychologiczne:
➤ Czy klient ma nadzieję na poprawę? Czy chce cokolwiek zmienić?
➤ Komentarz: Klient może powiedzieć: „Już mnie to nie obchodzi” – to również ważna informacja. W takich przypadkach skup się na małych, pilnych potrzebach. Warto zapytać:
„Co sprawiło, że tak się poczułeś?”
…a następnie skup się na budowaniu wsparcia od tego momentu.
Zasoby klienta – na czym można budować
Zasoby są często najbardziej niedocenianym elementem oceny. A jednak to właśnie one pozwalają klientowi podjąć działanie – pomimo choroby, trudności, braku pieniędzy czy ograniczeń poznawczych. Identyfikacja zasobów nie polega na znalezieniu „ideału”, ale na odkryciu nawet najmniejszych elementów, które można wzmocnić. Zasoby nie muszą być duże – wystarczy coś na początek.
Typowe obszary zasobów i uwagi praktyczne:
a) Zasoby osobiste:
➤ Klient potrafi gotować proste posiłki, opiekować się kotem, zna się na muzyce, prowadził sklep…
➤ Komentarz: Nawet pozornie „drobne” umiejętności mogą stanowić podstawę interwencji. Klient, który potrafi opiekować się zwierzęciem, potrafi również zadbać o siebie – ale może potrzebować wsparcia.
b) Zasoby społeczne:
➤ Czy jest ktoś bliski, kto może pomóc w zakupach, przypomnieć o przyjmowaniu leków lub porozmawiać raz w tygodniu?
➤ Komentarz: Relacje społeczne mogą być złożone, ale nawet kontakt z sąsiadem, pracownikiem socjalnym lub członkiem grupy wsparcia może być wsparciem.
c) Zasoby środowiskowe:
➤ Czy klient wie o lodówkach społecznościowych, korzysta z banków żywności, ma dostęp do dziennego ośrodka opieki lub jadłodajni?
➤ Komentarz: Nie wszystkie zasoby muszą być „w domu” – do wielu można uzyskać dostęp za pośrednictwem lokalnej sieci. Warto poznać instytucje, które mogą pomóc i zapytać klienta:
„Czy był Pan kiedyś w…?”
d) Zasoby wewnętrzne (emocjonalne i psychologiczne):
➤ Czy klient potrafi się zmotywować, czy ma nadzieję, cele, wartości, poczucie duchowości?
➤ Komentarz: Nawet klient w kryzysie może mieć wartości, na których mu zależy – np. „Chcę być lepszym ojcem”, „Nie chcę wracać do szpitala” – i to może być punkt wyjścia.
2.2.2. Projektowanie i wdrażanie interwencji opartych na dowodach (EBP)
W pracy socjalnej często musimy podejmować szybkie decyzje: jak pomóc klientowi, który źle się czuje, nie je regularnie lub skarży się na ciągłe zmęczenie i brak energii? W takich sytuacjach pomocne jest oparcie się nie tylko na intuicji czy doświadczeniu, ale także na solidnej wiedzy naukowej – czyli tzw. interwencjach EBP (Evidence-Based Practice).
EBP to podejście bazujące na założeniu, że nasze działania powinny być:
- Na podstawie najlepszych dostępnych dowodów naukowych,
- Dostosowane do sytuacji i możliwości Klienta,
- Zgodnie z wiedzą praktyczną i wartościami klienta.
Krótko mówiąc: wiemy, co działa – i wiemy, jak dopasować to do konkretnej osoby.
Przykład prawidłowego celu SMART w kontekście diety:
„Jan (żyjący z długotrwałą depresją, niedożywiony, skarżący się na zmęczenie i brak energii) będzie przez następne dwa tygodnie spożywał co najmniej jeden ciepły posiłek dziennie zawierający warzywa, które kupi lub przygotuje z pomocą opiekuna”.
Ten cel spełnia wszystkie elementy modelu SMART:
• S (Specific-Szczegółowy): dokładnie wiemy, co klient ma zrobić – zjeść ciepły posiłek z warzywami.
• M (Measurable-Mierzalny): jeden posiłek dziennie – można to łatwo śledzić.
• A (Achievable-Osiągalny): tylko jeden posiłek, możliwe wsparcie opiekuna – realistyczny.
• R (Relevant-Istotny): cel dotyczy konkretnego problemu – niedożywienia, braku energii.
• T (Time-bound-Ograniczony czasowo): jasno określone ramy czasowe – dwa tygodnie.
Które interwencje żywieniowe mają udowodnioną skuteczność?
Szczegółowe opisy diet znajdziesz w modułach 3.2–3.4, jednak jako pracownik socjalny dobrze jest znać ogólne podejścia poparte badaniami, które mogą stanowić dobrą podstawę do rozmowy z klientem.
Do najlepiej przebadanych i zalecanych diet należą:
• Dieta śródziemnomorska: bogata w warzywa, oliwę z oliwek, ryby i produkty pełnoziarniste. Wspiera zdrowie psychiczne i może zmniejszać ryzyko depresji.
• Dieta MIND: połączenie diety śródziemnomorskiej i DASH, skoncentrowane na zdrowiu mózgu. Zalecana szczególnie w przypadku zaburzeń funkcji poznawczych.
• Dieta ketogeniczna: bogata w tłuszcze i uboga w węglowodany; wykazuje korzystne działanie u niektórych pacjentów z zaburzeniami neurologicznymi i psychiatrycznymi, choć jej stosowanie wymaga wsparcia specjalisty.
Ważne: Nie każda dieta jest odpowiednia dla każdego klienta. Pracownik socjalny powinien umieć rozpoznawać ograniczenia (np. ubóstwo, brak dostępu do kuchni, współistniejące schorzenia) i współpracować z innymi specjalistami, gdy interwencja wykracza poza zakres jego kompetencji.
Kiedy EBP w żywieniu oznacza proste działania?
Chociaż praktyka oparta na dowodach (EBP) może wydawać się czymś na kształt dużych projektów klinicznych, w pracy socjalnej często oznacza małe, konkretne działania, o których wiemy, że są skuteczne – ponieważ badania potwierdziły ich wpływ.
Przykłady:
- Zamiast mówić „jedz zdrowo”, pracownik pomaga klientowi wprowadzić konkretny nawyk: jedno warzywo do obiadu każdego dnia przez tydzień – ponieważ wiemy, że zwiększenie spożycia warzyw ma pozytywny wpływ na nastrój.
- Klient wypija 3 litry coli dziennie – pracownik mu tego nie zabrania, ale sugeruje: zastąp jedną szklankę wodą z cytryną – ponieważ ograniczenie spożycia cukru może zmniejszyć drażliwość i poprawić sen.
A co jeśli klient popełnia błędy żywieniowe?
W modułach 3.3 i 3.4 opisano najczęstsze problemy żywieniowe osób z zaburzeniami psychicznymi – takie jak niedobory witamin z grupy B, żelaza lub magnezu, a także nadmiar cukru, przetworzonej żywności i alkoholu.
Pracownik socjalny powinien:
- bądź świadomy tych zagrożeń,
- rozpoznawać niepokojące wzorce (np. objadanie się, unikanie jedzenia, nadmierne spożywanie napojów energetycznych),
- skierować do specjalisty, jeśli problem wykracza poza zakres jego kompetencji.
Podsumowanie – co powinien wiedzieć i robić pracownik socjalny?
✔ Zrozum, że odżywianie wpływa na zdrowie psychiczne i że niektóre interwencje mają udowodnioną skuteczność.
✔ Umiejętność rozmowy z klientem w języku potocznym, przy jednoczesnym wykorzystaniu aktualnej wiedzy.
✔ Nie diagnozujemy i nie tworzymy diet, ale wspieramy realizację prostych zaleceń i koordynujemy pomoc specjalistyczną.
✔ W razie potrzeby skieruj klienta do dietetyka, lekarza lub psychoterapeuty.
Stosowanie interwencji opartych na dowodach (EBP) w codziennej praktyce pracy socjalnej nie musi wiązać się ze skomplikowanymi działaniami ani z użyciem medycznego języka. Wręcz przeciwnie – chodzi o wykorzystanie aktualnej wiedzy, potrzeb klienta i rzeczywistych okoliczności do zaplanowania małych, ale znaczących kroków wspierających zdrowie psychiczne i poprawiających codzienne funkcjonowanie.
Poniższe studium przypadku pozwoli Ci prześledzić cały proces interwencji EBP: od określenia potrzeb i zasobów, poprzez wybór właściwego sposobu działania, po wyznaczenie celu i współpracę z innymi specjalistami.
Zobacz, jak można podejść do trudności klienta z empatią i wiedzą, opierając się na tym, co faktycznie działa.
Zwróć uwagę na następujące kroki:
Krok 1: Określ potrzeby klienta
Krok 2: Ocena zasobów i ograniczeń
Krok 3: Wybierz podejście oparte na dowodach (np. elementy diety MIND lub innej, w zależności od potrzeb)
Krok 4: Ustal realistyczny cel, stosując metodę SMART
Krok 5: Zastosuj prostą interwencję
Krok 6: Monitoruj wyniki i dostosuj plan
Krok 7: W razie potrzeby skonsultuj się ze specjalistą
| Studium przypadku: Artur – Jak stosować EBP w praktyce pracy socjalnej 🧍♂️ Nazwa profilu klienta: Artur. Wiek: 52 Stan zdrowia: Zdiagnozowano u mnie depresję, ostatnio jestem pod opieką psychiatryczną, w trakcie leczenia farmakologicznego Sytuacja życiowa: Mieszkam sam, jestem bezrobotny, pobieram zasiłek długoterminowy; mam problemy z utrzymaniem porządku i higieny dnia codziennego Styl życia: Często nie jem przez cały dzień, a wieczorem objadam się słodyczami i pieczywem; wypijam 2–3 litry słodkich napojów dziennie Zgłaszane trudności: „Nie mam energii, nie mogę się skoncentrować, nie mam ochoty na nic” 🎯 Krok 1: Ocena potrzeb i zasobów Potrzeby Zasoby Nieregularne i niedoborowe odżywianie Możliwość przygotowywania prostych posiłków Niski poziom energii, obniżony nastrój Dostęp do kuchni i lodówki Skoki cukru we krwi, drażliwość Kontakt z pracownikiem socjalnym Izolacja społeczna Otrzymuje świadczenia i opiekę psychiatryczną 🟢 Komentarz: Artur nie potrzebuje radykalnej zmiany diety – potrzebuje małych, opartych na dowodach kroków dostosowanych do jego stanu psychicznego i sytuacji życiowej. 📚 Krok 2: Wybór interwencji żywieniowej opartej na dowodach Na podstawie dowodów omówionych w module 3 (3.2.1.1 i 3.4) oraz aktualnej wiedzy na temat wpływu odżywiania na zdrowie psychiczne, pracownik socjalny decyduje się na zastosowanie uproszczonych elementów diety śródziemnomorskiej i ograniczenie spożycia cukru. 🔹 Zamiast: „Musisz przejść na dietę śródziemnomorską” 🔸 Propozycja: „Spróbujmy dodać trochę warzyw do obiadu i zastąpić jeden słodki napój dziennie wodą”. 🛠️ Krok 3: Ustal cel SMART Bramka: „Przez następne 7 dni Artur będzie pił jedną szklankę wody zamiast słodkiego napoju dziennie i postara się dodać do obiadu jedno warzywo.” Ocena kryterium SMART S – Konkretna Tak: jedna szklanka wody, jedno warzywo M – Mierzalna Tak: raz dziennie przez 7 dni A – Osiągalna Tak: klient ma dostęp i nie czuje się pod presją R – Istotna Tak: dotyczy problemów związanych ze zdrowiem i nastrojem T – Ograniczona czasowo Tak: okres próbny 7 dni 🤝 Krok 4: Wsparcie i monitorowanie Pracownik socjalny: Pomaga klientowi zapisać cel na karteczce i przykleić ją do lodówki. Na kolejnym spotkaniu pyta: „Czy udało Ci się wprowadzić jakieś zmiany? Co było najłatwiejsze, a co trudniejsze?”. Wzmacnia sukcesy (nawet częściowe): „Wspaniale, że udało Ci się zjeść marchewkę przez dwa dni – to już krok naprzód!”. W razie potrzeby sugeruje modyfikacje celu – np. przejście z surowych warzyw na gotowane, jeśli surowe są trudniejsze do jedzenia. 🧠 Krok 5: Współpraca z innymi specjalistami Ponieważ klient: Przyjmuje leki przeciwdepresyjne Wykazuje objawy objadania się i wycofania społecznego Ma niską motywację ➡️ Pracownik socjalny kontaktuje się z psychiatrą i proponuje skierowanie do dietetyka w ośrodku zdrowia psychicznego (jeśli jest dostępny). 📌 Podsumowanie: Co zrobił pracownik socjalny w ramach EBP? ✅ Zidentyfikował potrzebę na podstawie stanu psychicznego i codziennego funkcjonowania klienta ✅ Zastosował elementy interwencji opartych na dowodach naukowych (dieta śródziemnomorska, redukcja cukru) ✅ Wyznaczył realistyczny, mierzalny cel SMART ✅ Zapewnił wsparcie i monitoring ✅ Zaangażował odpowiednich specjalistów – dietetyka i psychiatrę. |
Monitorowanie wyników – co i kiedy należy sprawdzać?
Wdrożenie interwencji to jedno – ale jej skuteczność można ocenić tylko wtedy, gdy wiemy, na co zwracać uwagę i jak to sprawdzać. W pracy socjalnej nie zawsze mamy dostęp do testów, dokumentacji medycznej czy codziennych obserwacji, dlatego monitorowanie powinno być proste, konkretne i możliwe do wykorzystania w rozmowie z klientem.
Co warto sprawdzić?
- Czy klient osiągnął określony cel, np. „Czy dodałeś warzywo do swojego lunchu?”, „Czy wypiłeś mniej słodkich napojów?”
- Jak czuli się fizycznie i psychicznie – np. „Czy miałeś więcej energii?”, „Czy czułeś się mniej drażliwy?”
- Czy coś utrudniało realizację planu – np. brak pieniędzy, nasilające się objawy depresji, konflikty rodzinne.
Jak często należy to robić?
- W przypadku interwencji krótkoterminowych (1–2 tygodnie) wystarczy raz w tygodniu lub podczas każdej wizyty.
- W przypadku współpracy długoterminowej – co 2–4 tygodnie, w zależności od rozwoju sprawy.
- W przypadku współpracy międzynarodowej – co 2–4 tygodnie, w zależności od rozwoju spraw.
Pamiętaj: Nawet częściowe osiągnięcie celu to postęp. Ważne jest, aby to zauważyć i nazwać – wzmacnia to motywację klienta i poczucie sprawczości.
Ustawianie „planów zapasowych” – co zrobić, gdy sprawy nie idą zgodnie z planem?
Niepowodzenia są normalną częścią procesu zmiany, szczególnie w przypadku osób z problemami psychicznymi. Dlatego ważne jest, aby wcześniej uzgodnić z klientem plan awaryjny – taki, który nie będzie karą ani powodem do wstydu, a bezpiecznym krokiem w tył lub w bok, pozwalającym utrzymać postęp bez całkowitego poddania się.
Jak ustalić plan B?
- „Co zrobisz, jeśli nie będziesz miał siły na przygotowanie obiadu?”
- „Jak możemy uprościć ten cel, aby nie rezygnować z niego całkowicie?”
- „Jeśli robienie tego codziennie nie działa, czy moglibyśmy spróbować trzy razy w tygodniu?”
Co może zawierać plan zapasowy?
- Uproszczona wersja celu (np. zamiast gotowania – skorzystanie z gotowego produktu z warzywami)
- Dodatkowa forma wsparcia (np. telefon z przypomnieniem, notatka na lodówce, zaangażowanie zaufanej osoby)
Zmiana czasu (np. przeniesienie celu na inną część dnia lub tygodnia)
Uważaj na swój język! Zamiast mówić: „jeśli ci się nie uda”, lepiej powiedzieć:
„Jeśli sprawy nie pójdą zgodnie z planem – co możemy wtedy zrobić, żeby mieć pewność, że coś się uda?”
2.2.3. Codzienne wsparcie dla zmian – jak budować autonomię klienta w kwestiach żywności i zdrowia
Budowanie autonomii
Zmiana nawyków żywieniowych u osób z zaburzeniami psychicznymi nie zaczyna się od diety – zaczyna się od mikrodziałań: picia wody, jedzenia czegoś ciepłego, pamiętania o jedzeniu. Dlatego w pracy socjalnej kluczowe jest skupienie się na prostych, osiągalnych działaniach, które klient może wykonywać w życiu codziennym – nawet jeśli jego motywacja, energia lub funkcje poznawcze są niskie.
Pracownik socjalny nie musi być ekspertem od żywienia – ale może być katalizatorem zmian, pomagając klientowi zrobić ten pierwszy krok. Poniżej znajduje się 5 praktycznych kroków z przykładami.
🔹 KROK 1: Zacznij od tego, co klient JUŻ robi.
Dlaczego to jest ważne?
Ludzie nie lubią, gdy im się mówi, co mają zmienić. Ale chętniej podejmą działania, jeśli poczują, że już wiedzą, jak coś zrobić.
Przykładowa rozmowa:
– „Co ostatnio jadłeś, co było w porządku i smakowało?”
– „Który posiłek w ciągu dnia smakuje Ci najlepiej – śniadanie, obiad czy kolacja?”
– „Który posiłek w ciągu dnia smakuje Ci najlepiej – śniadanie, obiad czy kolacja?”
– „Czy jest coś, co lubisz jeść i co nie wymaga gotowania?”
🎯 Cel: Określ punkt wyjścia. Na przykład, jeśli klient je chleb z serem codziennie – zacznij od dodania plasterka pomidora.
🔹 KROK 2: Zaproponuj jedną małą zmianę, a nie „całą dietę”
Dlaczego to jest ważne?
Zaburzenia zdrowia psychicznego (np. depresja, schizofrenia) utrudniają planowanie i podejmowanie decyzji. Duże zmiany mogą być przytłaczające – z małymi da się sobie poradzić.
Przykłady mikrocelów:
• „Dodaj jedno warzywo dziennie do posiłku, nawet jeśli to tylko plasterek ogórka”.
• „Wypij o jedną szklankę wody więcej niż zwykle”.
• „Zjedz coś ciepłego przed 12:00, nawet jeśli to tylko zupa instant”.
🛠️ Wskazówka: Zapiszcie cel wspólnie z klientem i umieśćcie go w widocznym miejscu (np. na lodówce, drzwiach, telefonie).
🔹 KROK 3: Zaplanuj listę zakupów z podstawowym kosztorysem
Praktyczne narzędzia:
- Pen and paper, mobile phone, shop flyer
- Kalkulator – oszacuj, ile może kosztować obiad na dwa dni
Wskazówka: Skup się na uniwersalnych produktach podstawowych – np. ziemniakach, zbożach, mrożonych warzywach, jajkach, pieczywie, owsie.
🔹 KROK 4: Zaproponuj rozwiązania tworzenia kopii zapasowych
- nie mam siły gotować,
- nie mam siły gotować,
- nie iść do sklepu,
Zatem uzgodnijmy plan B:
- „Co możesz zjeść, kiedy nie masz siły na gotowanie?”
- „Czy masz w domu coś, co można szybko podgrzać?”
- „Czy jest ktoś, kto mógłby zrobić zakupy za ciebie, jeśli nie możesz wyjść?”
✅ Wskazówki dla pracownika socjalnego
| Co robić | Przykład |
| Mów konkretnie, a nie niejasno | „Co możesz ugotować jutro?” zamiast „Jedz zdrowo” |
| Planuj krótkoterminowo, ale realistycznie | „Zaplanujmy razem jutrzejsze posiłki” |
| Korzystaj z lokalnych zasobów | Lodówka społeczna, kuchnia dla ubogich, usługi socjalne |
| Zapisz plany z klientem | Na papierze, telefonie lub notatce na drzwiach |
| Ustaw plan zapasowy | „Co zjesz, jeśli nie będziesz miał ochoty na nic?” |
Formularz: Tygodniowy plan posiłków i budżet
🗓️ Wypełnij ten formularz razem z klientem. Wskaż, co i kiedy planuje jeść oraz ile zamierza wydać na każdy posiłek.
Tygodniowe menu
| Posiłek / Dzień | Poniedziałek | wtorek | Środa | Czwartek | Piątek | Sobota | Słoneczny |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Śniadanie | |||||||
| Obiad | |||||||
| Kolacja |
Budżet na żywność
| Produkt | Cena szacunkowa (zł) | Cena szacunkowa (zł) |
|---|---|---|
2.3.3. SPOTKANIA GRUPOWE JAKO NARZĘDZIE MOTYWACYJNE
W codziennej praktyce wielu specjalistów odkrywa, że regularne spotkania grupowe z klientami mogą być znacznie skuteczniejsze niż praca wyłącznie w sesjach indywidualnych. Konsekwencja i rutyna (np. cotygodniowe spotkania o tej samej porze) zapewniają uczestnikom poczucie struktury i bezpieczeństwa, co dodatkowo wzmacnia ich motywację do zmiany.
Spotkania grupowe pomagają również uczestnikom uświadomić sobie, że inni borykają się z podobnymi wyzwaniami. To zmniejsza poczucie izolacji, wzmacnia poczucie wspólnoty i zachęca do wzajemnego wsparcia. Klienci często inspirują się nawzajem, dzielą strategiami radzenia sobie i wspólnie pracują nad znalezieniem rozwiązań.
Ponadto spotkania grupowe oferują doskonałe możliwości praktycznego szkolenia – takiego jak planowanie posiłków, wspólne gotowanie czy omawianie zakupów spożywczych i budżetowania. Te praktyczne doświadczenia zwiększają zaangażowanie i pozwalają klientom uczyć się przez działanie, w bezpiecznym i wspierającym środowisku.
2.3.3. HIGIENA OSOBISTA I ORGANIZACJA DNIA WOKÓŁ POSIŁKÓW
Dla wielu osób z zaburzeniami psychicznymi podstawowe codzienne czynności – takie jak mycie, ubieranie się, przygotowywanie posiłków czy regularne spożywanie posiłków – mogą stanowić poważne wyzwanie. Stany takie jak depresja, schizofrenia, zaburzenia lękowe czy epizody psychotyczne mogą prowadzić do:
- zaburzona struktura dnia (brak rutyny, chaos).
- zaniedbanie higieny osobistej.
- zapominanie o jedzeniu lub objadanie się w nocy.
- zapominanie o jedzeniu lub objadanie się w nocy.
Jako pracownik socjalny możesz odegrać kluczową rolę, pomagając klientowi stworzyć prosty, codzienny plan, który:
• obejmuje posiłki.
• supports regularity and routines.
• przywraca poczucie kontroli nad codziennym życiem.
🔹 KROK 1: Dowiedz się, jak wygląda typowy dzień klienta
Zanim cokolwiek zasugerujesz, poznaj rytm dnia klienta. Nawet jeśli wydaje się „chaotyczny” – to cenny punkt wyjścia.
Przydatne pytania:
- O której godzinie zazwyczaj wstajesz?
- „Kiedy zazwyczaj się myjesz – rano, wieczorem, co drugi dzień?”
- „Czy w ciągu dnia regularnie coś się dzieje – na przykład oglądanie telewizji, branie leków, picie kawy?”
- „Kiedy zazwyczaj jesz – jeśli w ogóle?”
🛠️ Wskazówka: Nie pytaj, czy „robią coś właściwie” – zapytaj, jak sprawy mają się naprawdę, bez osądzania.
🔹 KROK 2: Dowiedz się, jak wygląda typowy dzień klienta
Zidentyfikuj jedno stałe zachowanie, wokół którego zbudujesz plan.
Nawet najbardziej nieregularne czynności mają swoje punkty zaczepienia – takie jak poranna kawa, oglądanie wiadomości, spacer z psem czy przyjmowanie leków.
Cel: Zbuduj nową rutynę wokół czegoś, co klient już robi.
Przykład:
Klient ogląda wiadomości codziennie o 19:30 → możesz zaplanować kolację tuż przed lub po programie.
🛠️ Wskazówka: Nie pytaj, czy „robią wszystko dobrze” – zapytaj, jak jest naprawdę, bez osądzania.
🔹 KROK 3: Zaproponuj prostą, codzienną rutynę – z myciem i posiłkami
Nie chodzi o „idealny harmonogram” – tylko o absolutne minimum, które wydaje się wykonalne.
| Czas | Działalność | Komentarz |
|---|---|---|
| 9:00 | Wstań, umyj twarz, ubierz się | (nawet jeśli nie jest to pełny prysznic – umycie twarzy to już krok naprzód) |
| 9:30 | Zjedz śniadanie | np. kanapka, jogurt, banan |
| 13:00 | Zjedz lunch (nawet coś prostego) | może być gotowa zupa, ryż + warzywa |
| 17:00 | Wyjdź na spacer / zrób sobie przerwę | zmiana ustawienia, kawa |
| 19:00 | Kolacja i leki | powiązany z wieczornym programem telewizyjnym |
| 20:00 | Prysznic lub mycie zębów | jeśli to możliwe – lub gest symboliczny (np. umycie rąk, zmiana koszuli) |
🟢 Wskazówka: Przygotuj wspólnie z klientem wersję wizualną lub wersję w formie wypunktowanej i powieś ją na lodówce lub drzwiach.
🔹 KROK 4: Zaproponuj prostą codzienną strukturę – Połącz higienę z posiłkami – zamiast je rozdzielać
Dla wielu klientów mycie wydaje się „zbędnym kłopotem”, jeśli nie wychodzą z domu. Ale jeśli pokażesz, że ma to związek z posiłkami, stanie się to bardziej logiczne i wpisane w ich codzienną rutynę.
Przykłady:
- „Po prysznicu zrobię sobie coś ciepłego do jedzenia”
- „Po śniadaniu umyję zęby”
- „Po ubraniu się – kawa i bułka”
🧠 Zasada: Jedna czynność pociąga za sobą kolejną. Rytuały tworzą rytm.
🔹 KROK 5: Zaproponuj prostą strukturę dnia – dostosujcie plan wspólnie – nie narzucajcie go
Pamiętaj – plan powinien należeć do klienta, nie do ciebie. To on go realizuje.
Zadaj pytania takie jak:
- „Co moglibyśmy dodać, żeby łatwiej było jeść coś rano?”
- „Czy chciałbyś coś zmienić w kolejności, którą zaplanowaliśmy?”
- „Czy możemy zacząć od dwóch kroków – mycia i śniadania – a resztę zaplanować na przyszły tydzień?”
🟡 Postęp nie musi być spektakularny. Zmiana taka jak „zjadanie pierwszego posiłku przed 13:00” to już sukces.
👥 Przykład praktyczny
🧍 Agata (35 lat, depresja, samotność, niska samoocena)
Sytuacja: Śpi do 12:00, nie myje się, nie je do wieczora. Mówi, że „nie ma siły” i „nie widzi sensu”.
Działania podjęte przez pracownika socjalnego:
- Zaczęliśmy od delikatnego pytania: „O której godzinie zazwyczaj pijesz kawę?” – odpowiedź: „Po 13:00, kiedy wstaję”.
- Razem ustalili pierwszy codzienny rytuał: kawa + jogurt
- Dodano prostą rutynę higieniczną: „Umyję ręce i zmienię koszulkę”
- Po tygodniu dodali kolejny mały krok: kolację przed jej ulubionym serialem
- Pracownik pomógł stworzyć prosty, 3-etapowy plan dnia, który został powieszony na lodówce
✅ Podsumowanie:
co zrobić, aby wesprzeć klienta:
| Bramka | Jak to osiągnąć? |
| Ustal codzienny rytm | Zapytaj, co klient już robi i stwórz plan wokół tego |
| Wspieraj higienę | Nie narzucaj się – zacznij od małych czynności (np. mycia rąk, zmiany ubrań) |
| Łączenie jedzenia i higieny | Jedz po umyciu, myj zęby po posiłkach |
| Utwórz prosty plan | Użyj papieru, telefonu lub materiałów wizualnych – w zaledwie 2–3 krokach |
| Wspólnie modyfikuj plan | Wspólnie uzgadniajcie zmiany, dostosowujcie zadania do objawów i nastroju klienta |
📊 Tabela do śledzenia rytmu dobowego i posiłków (1 tydzień)
Zalecenie: Klient może wykonać to zadanie samodzielnie lub z pomocą pracownika socjalnego, zaznaczając podstawowe czynności i posiłki każdego dnia.
| Aktywność / Dzień | Poniedziałek | wtorek | Środa | Czwartek | Piątek | Sobota | Niedziela |
| Wstałem przed 10:00 | |||||||
| Umyta twarz/zęby | |||||||
| Zjadłem śniadanie | |||||||
| Zjadłem lunch | |||||||
| Zjadłem obiad | |||||||
| Wziąłem prysznic/kąpiel lub zmieniłem ubranie | |||||||
| Wyszedłem lub wykonałem jakąś czynność |
✅ Legenda: możesz zaznaczyć ✅ (zrobione), ❌ (niezrobione) lub ➖ (nie dotyczy).
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 47
| Bibliografia |
| Prochaska, J. O. i DiClemente, C. C. (1984). Podejście transteoretyczne: Przekraczanie tradycyjnych granic terapii. Homewood, IL: Dow Jones-Irwin. Prochaska, J. O., DiClemente, C. C. i Norcross, J. C. (1992). W poszukiwaniu tego, jak zmieniają się ludzie: Zastosowania do zachowań uzależniających. American Psychologist, 47(9), 1102–1114. https://doi.org/10.1037/0003-066X.47.9.1102 Harter, K. (2017). Odżywianie a perspektywa człowiek-środowisko: Implikacje dla pracy socjalnej (praca magisterska, Grand Valley State University). ScholarWorks@GVSU |
