1.1 Modele zmiany zachowań w żywieniu
Zmiana zachowań żywieniowych to złożony proces, na który wpływa wiele czynników psychologicznych, społecznych i poznawczych. Skuteczność interwencji dietetycznych nie polega wyłącznie na przekazywaniu wiedzy na temat zdrowego odżywiania, ale wymaga uwzględnienia gotowości pacjenta do zmiany oraz dostosowania metod komunikacji do jego indywidualnych zasobów i ograniczeń. W tym celu stosuje się podejścia oparte na teoriach i modelach zmiany behawioralnej, pozwalające na precyzyjne dopasowanie interwencji do indywidualnych potrzeb.
Ta część modułu skupia się przede wszystkim na Transteoretycznym Modelu Zmiany (TTM) autorstwa Prochaski i DiClemente, który opisuje proces zmiany jako sekwencję etapów: prekontemplacji, kontemplacji, przygotowania, działania, podtrzymywania i nawrotu. Zrozumienie, na jakim etapie znajduje się pacjent, umożliwia skuteczniejsze planowanie działań terapeutycznych i edukacyjnych.
Kolejnym kluczowym narzędziem omawianym w tym module jest Dialog Motywujący (MI) – metoda komunikacji skoncentrowana na wzmacnianiu wewnętrznej motywacji klienta poprzez empatyczne słuchanie, formułowanie pytań otwartych, parafrazowanie i podsumowywanie. Techniki MI, takie jak OARS, a także koncepcje DARNCATS, stanowią podstawę skutecznego wspierania decyzji pacjenta/klienta o zmianie nawyków żywieniowych.
Szczególną uwagę poświęcamy również dostosowaniu treści edukacyjnych do poziomu poznawczego i motywacyjnego pacjenta/klienta, co jest szczególnie istotne w pracy z osobami cierpiącymi na zaburzenia psychiczne. Uwzględnienie barier emocjonalnych i poznawczych w procesie zdobywania wiedzy dietetycznej pozwala na bardziej realistyczne i skuteczne planowanie interwencji.
Modelowe podejście do zmiany zachowań, oparte na teorii, motywacji i zindywidualizowanej komunikacji, stanowi podstawę skutecznej praktyki dietetycznej i psychodietetycznej.
Model transteoretyczny Prochaski i DiClemente’a
Transteoretyczny Model Zmiany (TTM), opracowany przez psychologów Jamesa Prochaskę i Carla DiClemente, opisuje proces, przez który przechodzą jednostki, wprowadzając zmiany w swoim zachowaniu. Model ten składa się z sześciu etapów:
1. Prekontemplacja: Osoba nie jest świadoma problemu lub nie uważa go za istotny. Nie zamierza zmieniać swojego zachowania w najbliższej przyszłości.
Przykład pacjenta: Jan, 45-letni mężczyzna z depresją, spożywa duże ilości przetworzonej żywności i nie dostrzega żadnego związku między swoją dietą a samopoczuciem. Nie rozważa zmiany swoich nawyków żywieniowych.
2. Kontemplacja: Osoba zaczyna dostrzegać problem i rozważa wprowadzenie zmian, ale nadal się waha, rozważając za i przeciw.
Przykład pacjentki: Anna, 30-letnia kobieta z zaburzeniami lękowymi, zauważyła, że jej dieta oparta na fast foodach może wpływać na jej nastrój. Rozważa zmianę nawyków, ale obawia się, że zdrowe gotowanie będzie zbyt czasochłonne.
3. Przygotowanie: Osoba podjęła decyzję o zmianie i zaczyna planować konkretne działania, które zamierza podjąć w najbliższej przyszłości.
Przykład pacjenta: Marek, 50-letni mężczyzna z chorobą afektywną dwubiegunową, postanowił przejść na zdrowszą dietę. Szuka przepisów kulinarnych i planuje zakupy zdrowej żywności.
4. Działanie: Osoba aktywnie wprowadza zmiany w swoim zachowaniu, wprowadzając nowe, zdrowsze nawyki.
Przykład pacjentki: Kasia, 25-letnia studentka chorująca na anoreksję, zaczęła regularnie jeść zbilansowane posiłki i unikać restrykcyjnych diet.
5. Podtrzymywanie: Osoba kontynuuje nowe zachowanie przez dłuższy okres czasu, starając się zapobiec powrotowi do starych nawyków.
Przykład pacjenta: Omek, 40-letni mężczyzna cierpiący na zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, od sześciu miesięcy stosuje zdrową dietę, pomimo stresujących sytuacji w pracy.
6. Nawrót: Powrót do poprzednich, niezdrowych zachowań. Jest to częsty element procesu zmiany, po którym jednostka zazwyczaj ponownie przechodzi przez wcześniejsze etapy.
Przykład pacjentki: Ewa, 35-letnia kobieta cierpiąca na depresję, po trzech miesiącach zdrowego odżywiania powróciła do nadmiernego spożywania słodyczy, szczególnie w okresach obniżonego nastroju.
Transteoretyczny Model Zmiany (TTM) podkreśla, że zmiana zachowania to proces, w którym jednostki mogą wielokrotnie przechodzić przez różne etapy, zanim osiągną trwałą zmianę. Zrozumienie tych etapów pozwala na lepsze wsparcie jednostek w procesie zmiany poprzez dostosowanie interwencji do ich aktualnej fazy.
Transteoretyczny Model Zmiany w praktyce
Pracownik socjalny może wykorzystać model Prochaski i DiClemente (Transteoretyczny Model Zmiany, TTM) jako praktyczne narzędzie wspierające klientów z problemami zdrowia psychicznego w procesie zmiany – na przykład poprzez wprowadzenie zdrowej diety, poprawę higieny snu lub ograniczenie używania substancji psychoaktywnych. Kluczowym aspektem tego modelu jest zindywidualizowane podejście – czyli dostosowanie działań do etapu, na jakim aktualnie znajduje się klient.
1. Prekontemplacja – budowanie świadomości i zaufania.
Na tym etapie klient nie dostrzega związku między swoim zachowaniem a trudnościami, których doświadcza – na przykład może nie dostrzegać wpływu diety na zdrowie psychiczne. Może również czuć się zniechęcony, przytłoczony lub tracić wiarę w to, że zmiana przyniesie jakąkolwiek poprawę.
Zadanie pracownika socjalnego:
- Budowanie relacji i poczucia bezpieczeństwa.
- Delikatne omawianie tematu, bez presji.
- Subtelne poszerzenie perspektywy klienta.
- Celem nie jest propagowanie zmian, lecz budowanie relacji i zaufania oraz rozwijanie ambiwalencji.
Unikanie osądu i presji – celem nie jest przekonanie klienta do zmiany, ale zasianie „ziarna refleksji”.
Przykładowy dialog
Kontekst: Klient – Jan, lat 45, zmaga się z depresją. Podczas wizyty skarży się na chroniczne zmęczenie i brak energii. Nie wspomina o swojej diecie.
Pracownik socjalny: „Jan, dziś wspomniałeś o ciągłym zmęczeniu i braku energii. Czy zauważyłeś dni, kiedy to zmęczenie jest nieco mniejsze?”
Jan: „Rzadko. Chyba zawsze czuję się tak samo – wyczerpany. To wszystko przez depresję”.
Pracownik socjalny: „Oczywiście, to całkowicie zrozumiałe. Depresja naprawdę potrafi być bardzo wyczerpująca. Z czystej ciekawości – czy zwracasz uwagę na to, co jesz w ciągu dnia?”
Jan: „Nie do końca. Rano zazwyczaj tylko kawa, potem coś szybkiego, na przykład bułka albo kebab. Wieczorem chipsy albo coś z mikrofalówki”.
Pracownik socjalny: „Dziękuję za podzielenie się tym. Nie oceniam, po prostu myślę… Czasami dieta może wpływać na nasz poziom energii i samopoczucie. Zastanawiam się, czy kiedykolwiek zastanawiałeś się nad tym powiązaniem?”
Jan: „Szczerze? Nie. Nie sądzę, żeby to cokolwiek zmieniło. Poza tym nie mam siły gotować”.
Pracownik socjalny: „To też jest całkowicie zrozumiałe – gotowanie wymaga energii, a właśnie jej ci brakuje. Ale czasami nawet drobne zmiany mogą przynieść niewielką różnicę. Nie musimy nic robić od razu – możemy po prostu wspólnie zgłębić temat, jeśli i kiedy będziesz miał na to ochotę”.
2. Kontemplacja – wspieranie podejmowania decyzji
Na tym etapie klient zaczyna dostrzegać związek między swoim zachowaniem a problemami, których doświadcza. Pozostaje jednak niepewny – dostrzega zarówno potencjalne korzyści, jak i obawy związane ze zmianą. To etap ambiwalencji, wewnętrznego konfliktu i poczucia „utknięcia”.
Rola pracownika socjalnego:
- Wzmocnienie motywacji klienta.
- Podkreślanie ambiwalencji i uznawanie jej za naturalną część procesu.
- Pomagamy klientowi odkryć zarówno korzyści, jak i wyzwania związane ze zmianą.
Stworzenie klientowi możliwości zastanowienia się nad własnymi możliwościami i dogłębne omówienie jego obaw i obaw.
Przykładowy dialog
Kontekst: Marek, lat 50, z chorobą afektywną dwubiegunową. Postanowił coś zmienić i szuka konkretnych kroków:
Pracownik socjalny: „Wspomniałeś, że chciałbyś ograniczyć słodkie napoje i spróbować jeść więcej warzyw. Kiedy chciałbyś zacząć?”
Marek: „Myślę, że od poniedziałku. Może kupię świeżo wyciskany sok i sałatę na śniadanie”.
Pracownik socjalny: „Świetny plan! Potrzebujesz wsparcia? Może moglibyśmy zrobić listę zakupów?”
Marek: „To byłoby super. Czasami chodzę po sklepie i kupuję to samo, co zawsze”.
Pracownik socjalny: „Zdecydowanie! Możemy też zaplanować 2–3 szybkie przepisy, które nie wymagają zbyt wiele energii. Chodzi o to, żeby to było wykonalne, a nie idealne”.
Komentarz do dialogu:
W tym dialogu pracownik socjalny:
- bada i potwierdza ambiwalencję klientki, pomagając jej ją nazwać – pokazując, że możliwe jest jednoczesne pragnienie zmiany i strach przed nią,
- uznaje rolę słodyczy jako mechanizmu radzenia sobie, zamiast postrzegać je jako coś „złego”,
- zachęca do poszukiwania alternatyw, nie odrzucając jednocześnie aktualnych strategii klienta,
- posługuje się językiem pełnym ciekawości i wsparcia, tworząc przestrzeń do dalszej rozmowy o zmianach.
Ambiwalencja – wewnętrzny konflikt dotyczący zmiany
Jednym z kluczowych zjawisk psychologicznych spotykanych w pracy nad zmianą zachowań zdrowotnych – w tym nawyków żywieniowych – jest ambiwalencja. Jest to naturalny stan wewnętrznego napięcia, który pojawia się, gdy dana osoba dostrzega korzyści płynące ze zmiany, ale jednocześnie się jej boi lub dostrzega trudności, które ją powstrzymują.
Ambiwalencja nie jest oznaką braku motywacji. Wręcz przeciwnie – najczęściej występuje u osób, które już rozważają zmianę, ale nie są jeszcze gotowe na pełne zaangażowanie. Reprezentuje napięcie między chęcią poprawy a przywiązaniem do dotychczasowych nawyków. Na przykład pacjent z nadwagą może deklarować chęć zdrowszego odżywiania, ale jednocześnie obawiać się, że nie poradzi sobie z planowaniem posiłków lub rezygnacją z przyjemności jedzenia.
Ambiwalencja pojawia się, gdy nowe zachowanie wiąże się z niepewnością, wysiłkiem lub potrzebą porzucenia czegoś znanego. Nasz umysł automatycznie ocenia ryzyko, komfort, emocje i doświadczenia z przeszłości. Osoby z historią porażek, niską samooceną lub przewlekłym stresem mogą odczuwać ambiwalencję intensywniej i przez dłuższy czas.
Radzenie sobie z ambiwalencją nie polega na jej „przełamywaniu” siłą. Skuteczną strategią jest pomoc w eksploracji obu stron konfliktu, z poszanowaniem decyzji i tempa pacjenta. Narzędzia takie jak wywiad motywujący pozwalają na wytworzenie tzw. mowy o zmianie – wypowiedzi, w których pacjent wyraża własne racje, pragnienia, potrzeby i gotowość do działania.
Rolą specjalisty nie jest „przekonywanie” pacjenta, lecz stworzenie przestrzeni do refleksji – gdzie pacjent może dostrzec, że choć zmiana może być trudna, może przynieść realną ulgę, lepsze zdrowie lub większe poczucie sprawczości. Praca z ambiwalencją jest często pierwszym i najważniejszym krokiem w kierunku trwałej, celowej zmiany.
3. Przygotowanie – planowanie i wzmacnianie zasobów
Na tym etapie klient podjął decyzję o zmianie i rozpoczyna przygotowywanie konkretnych działań. Może potrzebować wsparcia w planowaniu, organizacji, ocenie swoich możliwości i identyfikacji dostępnych zasobów.
Zadanie pracownika socjalnego:
- Wspólne opracowywanie planu działania.
- Wzmocnienie poczucia sprawczości u klienta.
- Pomoc w wyznaczaniu realistycznych, małych celów.
Łączenie klienta z dodatkowymi zasobami (np. grupami wsparcia, dietetykiem).
Przykładowy dialog:
Kontekst: Marek, lat 50, z chorobą afektywną dwubiegunową. Postanowił coś zmienić i szuka konkretnych działań.
Pracownik socjalny: „Wspomniałeś, że chciałbyś ograniczyć słodkie napoje i spróbować jeść więcej warzyw. Kiedy chciałbyś zacząć?”
Marek: „Myślę, że od poniedziałku. Może kupię świeżo wyciskany sok i sałatę na śniadanie”.
Pracownik socjalny: „Świetny plan! Potrzebujesz wsparcia? Może moglibyśmy zrobić listę zakupów?”
Marek: „To byłoby super. Czasami kręcę się po sklepie i kupuję to samo, co zawsze”.
Pracownik socjalny: „Zdecydowanie! Możemy też zaplanować 2–3 szybkie przepisy, które nie wymagają zbyt wiele energii. Chodzi o to, żeby to było wykonalne, a nie idealne”.
Komentarz do dialogu:
Na tym etapie pracownik socjalny:
- współtworzy konkretny plan z klientem, bazując na jego pomysłach i możliwościach,
- wzmacnia poczucie sprawczości klienta (np. „To świetny plan!”),
- oferuje praktyczne, realistyczne wsparcie – takie jak lista zakupów, która uwzględnia możliwe trudności organizacyjne lub poznawcze, z jakimi może się spotkać klient,
- utrzymuje ton współpracy i motywowania – pracownik dostosowuje się do tempa pracy klienta.
4. Działanie – wspieranie zmiany – Klient aktywnie wdraża nowe zachowania. To etap intensywnego wysiłku, któremu często towarzyszy lęk przed oceną, niepewność i próby radzenia sobie z niepowodzeniami lub nawrotami.
Rola pracownika socjalnego:
- Monitorowanie postępów i udzielanie wsparcia w obliczu wyzwań.
- Pomoc w opracowaniu strategii pokonywania przeszkód.
- Docenianie i świętowanie nawet małych sukcesów.
Docenianie i świętowanie nawet małych sukcesów.
Przykładowy dialog:
Kontekst: Kasia, lat 25, cierpi na anoreksję. Od dwóch tygodni stosuje dietę polegającą na jedzeniu trzech posiłków dziennie.
Pracownik socjalny: „Kasiu, widzę, że trzymasz się planu. Jak się z tym czujesz?”
Kasia: „Trochę dziwne. Mam więcej energii, ale ciągle mam w głowie strach, że przytyję. Walczę ze sobą każdego dnia”.
Pracownik socjalny: „To ogromny wysiłek i naprawdę ważne jest, żebyś o tym rozmawiał. Czy są jakieś konkretne pory dnia, które sprawiają ci najwięcej trudności?”
Kasia: „Wieczorami. Wtedy czuję największe poczucie winy po jedzeniu”.
Pracownik socjalny: „Może moglibyśmy spróbować wymyślić coś, co mogłoby pomóc w takich chwilach – jakąś formę wsparcia albo sposób na odwrócenie uwagi od trudnych myśli?”
Komentarz do dialogu:
Na tym etapie pracownik socjalny:
- docenia postępy klienta, zamiast skupiać się na trudnościach,
- normalizuje ambiwalentne uczucia (strach, lęk), uznając je za naturalną część tego etapu,
- zachowuje ciepły, empatyczny ton, pokazując, że emocjonalna strona zmiany jest tak samo ważna, jak strona praktyczna.
- przesunięcie w stronę wspólnego badania strategii zamiast oferowania gotowych porad,
5. Utrzymanie – wspieranie trwałości zmiany: Klient utrwala nowe nawyki i uczy się radzić sobie z pokusami i czynnikami ryzyka. Celem jest zapobieganie nawrotom i wzmocnienie trwałości zmiany.
Rola pracownika socjalnego:
- Identyfikacja sytuacji mogących wywołać nawrót choroby.
- Wzmacnianie pozytywnych skutków zmiany.
Pomoc w opracowywaniu planów awaryjnych i strategii adaptacyjnych.
Przykładowy dialog:
Kontekst: Tomek, lat 40, z OCD. Utrzymuje zdrowe nawyki żywieniowe
od 6 miesięcy.
Pracownik socjalny: „Tomek, minęło pół roku! Jak się czujesz z tym osiągnięciem?”
Tomek: „Dobrze. Zacząłem nawet gotować dla siebie. Ale boję się, że jeśli coś pójdzie nie tak w pracy, wrócę do starych nawyków”.
Pracownik socjalny: „To naprawdę ważne, żebyś o tym wiedział. Czy chcesz, żebyśmy wspólnie zaplanowali, co możesz zrobić w sytuacji kryzysowej?”
Tomek: „Tak. Świetnie byłoby mieć jakąś „strategię awaryjną”.
Pracownik socjalny: „Świetnie. Mogłaby to być konkretna lista rzeczy, które możesz zrobić, albo osób, do których możesz zadzwonić. Utrzymanie zmiany to również wiedza o tym, jak sobie radzić, gdy sprawy nie idą idealnie”.
Komentarz do dialogu:
Na tym etapie pracownik socjalny:
- rozpoznaje i świętuje sukcesy klienta, wzmacniając jego motywację do kontynuowania wysiłków,
- przechodzi do zapobiegania nawrotom naturalnie, bez użycia strachu lub presji,
- pomaga klientowi przewidywać potencjalne ryzyka (np. „co jeśli pojawi się stres?”),
- sugeruje stworzenie planu awaryjnego, który wzmacnia u klienta poczucie kontroli i przygotowuje na trudniejsze chwile.
6. Utrzymanie – wspieranie trwałości zmiany: Klient powraca do poprzednich zachowań. Nawrót nie jest porażką, lecz naturalną częścią procesu zmiany. Najważniejsze jest podejście oparte na empatii, zrozumieniu i zachęcie do dalszej pracy nad sobą.
Rola pracownika socjalnego:
- Normalizacja nawrotu jako składnika procesu.
- Utrwalenie dotychczasowych osiągnięć klienta.
Pomoc w analizie przyczyn nawrotu i planowaniu kolejnych kroków.
Przykładowy dialog:
Kontekst: Ewa, lat 35, cierpi na depresję. Po trzech miesiącach powróciła do objadania się słodyczami.
Pracownik socjalny: „Wspomniałaś, że ostatnio powróciły pewne stare nawyki. Jak się z tym czujesz?”
Ewa: „Jak porażka. Po całym tym wysiłku wróciłam do tego samego miejsca. Może po prostu nie jestem w stanie się zmienić”.
Pracownik socjalny: „Ewo, to nie jest porażka – to część procesu. Wiele osób doświadcza nawrotów. Ważne, że to zauważyłaś i przyszłaś tu, żeby o tym porozmawiać”.
Ewa: „Ale czuję się beznadziejnie”.
Pracownik socjalny: „To bardzo ludzkie uczucie. Może spróbujemy razem zrozumieć, co się stało i co mogłoby pomóc ci zacząć od nowa? Nie musimy zaczynać od zera – część pracy już zrobiliśmy”.
Komentarz do dialogu:
W tym przykładzie:
- nawrót nie jest traktowany jako porażka, ale jako normalny etap procesu,
- pracownik socjalny używa języka empatycznego i normalizującego (np. „To część procesu”),
- przesuwa uwagę z „znów mi się nie udało” na „co już zostało osiągnięte”,
- zachęca do powrotu do działania bez konieczności natychmiastowej zmiany – tworząc przestrzeń do odbudowy motywacji.
Model Prochaski w pracy z osobami z zaburzeniami odżywiania – co mówią badania?
W pracy z osobami cierpiącymi na zaburzenia odżywiania, takie jak anoreksja czy bulimia, często spotyka się sytuacje, w których klient nie czuje się gotowy na leczenie lub nie rozpoznaje problemu. Chociaż choroba ta ma poważne konsekwencje zarówno dla zdrowia psychicznego, jak i fizycznego, wiele osób nie chce lub nie jest w stanie zainicjować zmiany. Właśnie dlatego Transteoretyczny Model Zmiany Prochaski może być szczególnie pomocny w pracy socjalnej z tą grupą (Hasler i in., 2004).
Badanie przeprowadzone w klinice zaburzeń odżywiania objęło 88 pacjentek ze zdiagnozowanymi anoreksją, bulimią i innymi zaburzeniami odżywiania. Oceniono etap gotowości każdej z pacjentek do zmiany (np. prekontemplacja – brak świadomości problemu, kontemplacja – ambiwalencja, działanie – aktywne próby zmiany). W tym celu wykorzystano specjalistyczną skalę samooceny (URICA). Dodatkowo, w badaniu oceniano, czy pacjentki stosowały określone techniki wspierające zmianę, takie jak rozpoznawanie emocji czy przyjmowanie nowych zachowań.
Stopień zaawansowania zmian u pacjenta nie zależał od jego wieku, czasu trwania choroby ani wcześniejszego leczenia.
Ważne było jednak, czy dana osoba szukała pomocy z własnej inicjatywy – pacjenci, którzy robili to dobrowolnie, byli bardziej zmotywowani do zmiany.
Im bardziej pacjenci angażowali się emocjonalnie w rozmowy o swoich problemach i im aktywniej starali się dokonać zmian, tym bardziej prawdopodobne było, że przeszli do późniejszych, bardziej zaawansowanych etapów zmiany.
Wcześniejsze leczenie samo w sobie nie poprawiło motywacji – co podkreśla znaczenie pracy nad samą motywacją, a nie tylko oferowania ogólnego wsparcia (Hasler i in., 2004).
Co to oznacza dla pracownika socjalnego?
- Motywacja do zmiany to osobny temat, który należy zidentyfikować i pielęgnować u klienta – niezależnie od tego, czy wcześniej uczestniczył w terapii, czy nie.
- Pracownik socjalny powinien obserwować zachowanie klienta: Czy podejmuje on wysiłki, aby się zmienić? Czy otwiera się emocjonalnie? Czy aktywnie poszukuje wsparcia?
- Korzystne jest dostosowywanie rozmów i interwencji do etapu, na jakim aktualnie znajduje się klient (zgodnie z modelem Prochaski).
- Skupienie się na emocjach związanych z zaburzeniem może pomóc klientowi pójść naprzód – zaangażowanie emocjonalne może być kluczowym krokiem w kierunku zmiany.
Badanie pokazuje, że zmiana nie zaczyna się od działania, ale odgotowości, która rozwija się stopniowo, etapami. Nawet jeśli klient nie jest jeszcze gotowy, możemy wspierać go w tym procesie – poprzez rozmowy, wspólne planowanie i pomoc w emocjonalnym przepracowaniu trudności.
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 43
| Bibliografia |
| Prochaska, J. O. i DiClemente, C. C. (1984). Podejście transteoretyczne: przekraczanie tradycyjnych granic terapii. Homewood, IL: Dow Jones-Irwin. Prochaska, J. O., DiClemente, C. C. i Norcross, J. C. (1992). W poszukiwaniu tego, jak zmieniają się ludzie: zastosowania w zachowaniach uzależniających. American Psychologist, 47(9), 1102–1114. https://doi.org/10.1037/0003-066X.47.9.1102 Prochaska, J. O. i Velicer, W. F. (1997). Model transteoretyczny zmiany zachowań zdrowotnych. American Journal of Health Promotion, 12(1), 38–48. https://doi.org/10.4278/0890-1171-12.1.38 |
1.2. Koncepcja wywiadu motywacyjnego
Wywiad Motywujący (MI) to metoda konwersacyjna, która wspiera jednostki w zmianie nawyków, zwłaszcza tych związanych ze zdrowiem. Jej celem jest wzmocnienie wewnętrznej motywacji pacjenta – zachęcenie go do zmiany w sposób, który sprawi, że sam będzie jej pragnął. Zamiast mówić komuś, co powinien zrobić, osoba prowadząca rozmowę pomaga mu dojść do własnych wniosków (Miller, 2022; Miller i Rollnick, 2013).
Metodę tę opracował William R. Miller w latach 80. XX wieku. Początkowo stosowano ją w pracy z osobami uzależnionymi od alkoholu, ale później, wspólnie ze Stephenem Rollnickiem, Miller rozszerzył to podejście, aby pomóc osobom z innymi problemami zdrowotnymi, takimi jak otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i brak aktywności fizycznej (Miller, 2022; Cole i in., 2023).
W tradycyjnych rozmowach na temat zdrowia często spotykamy się z pouczającymi stwierdzeniami, takimi jak:
a) „Musisz przestać pić tyle napojów energetycznych – są dla ciebie szkodliwe”.
b) „Powinieneś jeść więcej warzyw, inaczej będziesz miał problemy zdrowotne”.
W dialogu motywacyjnym podejście jest inne. Zamiast wygłaszać wykład, osoba przeprowadzająca wywiad pomaga pacjentowi uświadomić sobie, że zmiana jest korzystna. Zamiast konfrontacji, nacisk kładziony jest na zrozumienie, empatię i współpracę (Miller, 2022; Cole i in., 2023).
✅ „Co sądzisz o swoich nawykach żywieniowych? Czy uwzględnić coś, co zmienić?”
✅ „Jakie korzyści z uwagi na znaczenie picie spożycia ilości energii elektrycznej?”
Dzięki takiemu podejściu pacjent nie czuje się do niczego zmuszany, ale sam dochodzi do wniosku, że warto coś zmienić (Miller, 2022; Miller & Rollnick, 2013).
Gdzie stosuje się wywiad motywujący?
Choć początkowo stosowano ją głównie w terapii uzależnień, dziś znajduje zastosowanie w wielu dziedzinach, takich jak:
- Medycyna stylu życia – np. wspieranie zmian w diecie i aktywności fizycznej.
- Psychologia kliniczna – np. w terapii osób cierpiących na depresję lub zaburzenia lękowe.
- Dietetyka – pomoc w zmianie nawyków żywieniowych.
- Rehabilitacja kardiologiczna – wsparcie pacjentów po zawale serca w zmianie stylu życia.
Ze względu na swoją skuteczność metoda ta jest rekomendowana przez różne organizacje zajmujące się ochroną zdrowia jako efektywne podejście pomagające ludziom zmienić nawyki (Cole i in., 2023).
Cztery procesy wywiadu motywacyjnego
1.2.1 Angażowanie
Pierwszym krokiem w Dialogu Motywującym (MI) jest zaangażowanie – nawiązanie silnej, opartej na zaufaniu relacji z osobą, którą chcemy wesprzeć. Celem jest sprawienie, aby pacjent poczuł, że może nam zaufać i że nie jesteśmy tu po to, by go oceniać ani wywierać na niego presji. Tylko wtedy, gdy ktoś czuje się zrozumiany i akceptowany, jest bardziej skłonny do rozmowy o zmianie nawyków. Trzy kluczowe techniki, które pomagają w zaangażowaniu pacjenta, to:
- Aktywne słuchanie – okazywanie szczerego zainteresowania uczuciami i myślami innych.
- Otwarta komunikacja – unikanie pytań zamkniętych, na które można odpowiedzieć jedynie „tak” lub „nie”.
- Narzędzia OARS – zestaw technik komunikacyjnych, które wspierają budowanie więzi i motywację.
Aktywne słuchanie – jak pokazać, że naprawdę słuchasz
Aktywne słuchanie oznacza poświęcenie pełnej uwagi osobie, z którą rozmawiasz. Nie chodzi tylko o usłyszenie jej słów, ale o zrozumienie, co naprawdę chce wyrazić. Okazywanie empatii jest również kluczowe – pokazanie, że rozumiesz jej uczucia, ale jej nie oceniasz.
Co osiągamy dzięki aktywnemu słuchaniu?
✔️ Pomaga budować zaufanie i poczucie bezpieczeństwa.
✔️ Pokazuje drugiej osobie, że jest dla nas ważna.
✔️ Sprawia, że pacjent czuje się wysłuchany, a nie pouczany.
🔹 Jeśli ktoś mówi, że nie potrafi utrzymać zdrowej diety:
✅ „Widzę, że to dla ciebie naprawdę trudne. Chciałbym lepiej zrozumieć, jak się teraz czujesz”.
🔹 Jeśli pacjent czuje, że próbował, ale nic nie działa:
✅ „Słyszałem, że czujesz się bardzo sfrustrowany – próbowałeś już różnych podejść, a nadal trudno ci utrzymać zdrową dietę”.
🔹 Jeśli ktoś czuje, że stracił kontrolę nad swoim jedzeniem:
✅ „Czy dobrze rozumiem, że masz wrażenie, że jedzenie wymyka ci się spod kontroli?”
🔹 Jeśli pacjent podzieli się swoimi trudnościami:
✅ „Bardzo doceniam, że mówisz o tym otwarcie. To bardzo ważne i wymaga odwagi, żeby o tym mówić”.
🔹 Jeśli ktoś mówi, że depresja odbiera mu motywację do zmian:
✅ „Wiem, że zmiana nawyków może być trudna, zwłaszcza gdy depresja sprawia, że czujesz się pozbawiony energii”.
🔹 Jeśli ktoś mówi, że czuje się przytłoczony:
✅ „Dziękuję, że się tym ze mną podzieliłeś. To musi być naprawdę trudne i rozumiem, dlaczego jesteś tak przepełniony emocjami”.
Należy pamiętać, że zaangażowanie to pierwszy krok do skutecznej rozmowy – pacjent musi czuć, że może nam zaufać. Poprzez aktywne słuchanie możemy pokazać klientowi, że go rozumiemy, co zachęca go do kontynuowania rozmowy. Wspierające odpowiedzi pokazują klientowi, że jego uczucia mają znaczenie i że nie jest oceniany.
Otwarta komunikacja – jak zadawać dobre pytania?
Otwarta komunikacja to sposób prowadzenia rozmowy, który zachęca drugą osobę do swobodniejszego mówienia o swoich doświadczeniach i uczuciach. Kluczowym elementem są pytania otwarte – takie, na które nie można odpowiedzieć po prostu „tak” lub „nie”. Pytania te zachęcają klienta do refleksji i rozmowy o tym, co jest dla niego ważne.
W efekcie pacjent:
a) potrafi otwarcie mówić o swoich trudnościach,
b) zaczyna zastanawiać się nad swoimi nawykami,
c) uważa, że jego opinie i emocje są ważne.
Dzięki pytaniom otwartym pacjent zaczyna zastanawiać się nad swoją sytuacją i często samodzielnie podejmuje pierwsze kroki w kierunku zmiany. Pytania otwarte są uważane za skuteczny sposób na pogłębienie zrozumienia problemu i pomoc w znalezieniu potencjalnych rozwiązań.
Jakie pytania pomagają pacjentom zastanowić się nad zmianą?
🔹 Zamiast: „Czy masz problem z jedzeniem, gdy jesteś zestresowany?”
✅ Lepiej zapytać: „W jakich sytuacjach sięgasz po jedzenie, nawet gdy nie jesteś głodny?”
🔹 Zamiast: „Czy jesz śniadanie?”
✅ Lepiej zapytać: „Jak zazwyczaj wygląda Twój poranek? Czy masz czas na jedzenie?”
🔹 Zamiast: „Czy chcesz pić mniej napojów energetycznych?”
✅ Lepiej zapytać: „Co sądzisz o ilości napojów energetycznych, którą zazwyczaj spożywasz?”
🔹 Zamiast: „Czy myślałeś o zmianie diety?”
✅ Lepiej zapytać: „Co mogłoby pomóc Ci zdrowiej się odżywiać?”
Poniżej przedstawiono porównanie pytań otwartych i zamkniętych w formie tabeli:
| Pytanie otwarte | Pytanie zamknięte | Wyjaśnienie (dodatkowe informacje uzyskane) |
|---|---|---|
| Jak wygląda Twój typowy dzień pod względem jedzenia? | Czy jesz regularne posiłki? | Umożliwia pacjentowi opisanie rytmu dnia, określenie okresów głodu i nawyków żywieniowych, co daje pełniejszy obraz jego stylu życia. |
| Jak się czujesz po posiłkach? | Czy jedzenie wpływa na nastrój? | Zapewnia wgląd w emocjonalne i fizyczne reakcje na jedzenie oraz ujawnia nieświadome powiązania między emocjami a jedzeniem. |
| Co pomaga Ci zachować zdrowe nawyki, a co Ci w tym przeszkadza? | Czy masz trudności z utrzymaniem zdrowych nawyków? | Pomaga pacjentowi zidentyfikować swoje mocne i słabe strony, a także to, co wspiera lub przeszkadza mu w utrzymywaniu zdrowych zachowań. |
| Jakie są Twoje doświadczenia w próbach zmiany diety w przeszłości? | Czy w przeszłości próbowałeś zmienić swoją dietę? | Otwiera przestrzeń do analizy poprzednich prób, przyczyn niepowodzeń i potencjalnych czynników sukcesu w przyszłych działaniach. |
| Co się dzieje, gdy w stresujących chwilach odczuwasz silną potrzebę jedzenia? | Czy jesz, gdy jesteś zestresowany? | Oferuje głębsze zrozumienie wzorców odżywiania związanych ze stresem oraz identyfikuje czynniki wyzwalające i alternatywne strategie radzenia sobie ze stresem. |
| Jakie emocje odczuwasz, gdy jesz sam, a jakie, gdy jesz z innymi? | Wolisz jeść sam czy w towarzystwie? | Pomaga odkryć, w jaki sposób kontekst społeczny wpływa na nawyki żywieniowe i jakie reakcje emocjonalne są powiązane z różnymi sytuacjami. |
| Jakie widzisz największe przeszkody w zmianie nawyków żywieniowych? | Czy masz trudności ze zmianą nawyków żywieniowych? | Daje pacjentowi przestrzeń do eksploracji i określenia konkretnych wyzwań oraz rozważenia własnych rozwiązań. |
| Co sprawia, że niektóre dni są łatwiejsze, a inne trudniejsze pod względem jedzenia? | Czy są dni, w których trudniej jest zachować zdrową dietę? | Zachęca do refleksji nad codziennymi zmaganiami i pomaga zidentyfikować czynniki, które wpływają na łatwość lub trudność utrzymania zdrowego odżywiania. |
| Co Twoim zdaniem mogłoby pomóc Ci jeść regularniej? | Czy wiesz, co możesz zrobić, aby jeść regularniej? | Zachęca pacjenta do rozważenia realistycznych, osobistych strategii mających na celu poprawę regularności posiłków, zamiast udzielania szybkich i powierzchownych odpowiedzi. |
Korzystanie z narzędzi OARS – jak skutecznie się komunikować i wspierać zmiany
OARS to zestaw czterech podstawowych umiejętności stosowanych w Dialogu Motywującym. Można je traktować jako narzędzia, które pomagają „wydobyć” myśli, uczucia i motywację do działania. Techniki te kierują rozmową w taki sposób, aby druga osoba czuła się wysłuchana, zrozumiana i bardziej zmotywowana do zmiany.
OARS składa się z:
✅ O – Pytań otwartych (Open-ended questions)
✅ A – Afirmacji (Affirmations)
✅ R – Refleksji (Reflections)
✅ S – Podsumowań (Summaries)
Przykład:
❌ Pytanie zamknięte: „Czy odżywiasz się zdrowo?”
➡️ Odpowiedź: „Tak” lub „Nie” – mało szczegółów lub wcale.
✅ Pytanie otwarte: „Co sądzisz o swoich nawykach żywieniowych?”
➡️ Możliwa odpowiedź: „Czasami staram się odżywiać zdrowo, ale często kończę na jedzeniu fast foodów, bo nie mam czasu na gotowanie”.
O – Pytania otwarte
Jak wspomniano wcześniej, pytania otwarte to takie, na które nie można odpowiedzieć tylko „tak” lub „nie”. Zachęcają one osobę do refleksji nad swoimi nawykami, uczuciami i decyzjami.
Pytania tego typu skłaniają do głębszego myślenia i pozwalają osobie zbadać własną sytuację, zamiast ograniczać się do odpowiadania na z góry określone pytania lub podpowiedzi.
A – Afirmacje (pozytywne wzmocnienie / walidacja)
Afirmacje to krótkie, pozytywne komentarze, które pomagają wzmocnić pewność siebie i poczucie własnej wartości. Zamiast krytykować lub wytykać błędy, skupiamy się na podkreślaniu wysiłku, mocnych stron i wartości, jakie prezentuje druga osoba.
Przykłady afirmacji:
✅ „Widzę, że starasz się zdrowiej odżywiać – to świetny krok!”
✅ „Doceniam twoją szczerość w mówieniu o swoich zmaganiach. To wymaga odwagi.”
✅ „To naprawdę imponujące, że pomimo zmagań z depresją, udało ci się ostatnio ugotować kilka zdrowych posiłków.”
Zastosowanie tej techniki:
- Motywuje osobę do dalszej pracy nad zmianą.
- Pokazuje, że nawet małe kroki mają znaczenie i są cenne.
- Zwiększa zaangażowanie w proces zmian poprzez wzmacnianie wysiłku i postępu.
R – Refleksje / Parafrazowanie
Refleksje polegają na powtórzeniu wypowiedzi mówcy, ale nieco innymi słowami, aby pokazać zrozumienie i wyjaśnić znaczenie. Ta technika pomaga pacjentowi poczuć się wysłuchanym i zrozumianym. Czasami usłyszenie własnych myśli sformułowanych inaczej pozwala osobie dostrzec spostrzeżenia lub wzorce, których wcześniej nie zauważyła.
Przykłady afirmacji:
✅ „Widzę, że starasz się zdrowiej odżywiać – to świetny krok!”
✅ „Doceniam twoją szczerość w mówieniu o swoich zmaganiach. To wymaga odwagi.”
✅ „To naprawdę imponujące, że pomimo zmagań z depresją, udało ci się ostatnio ugotować kilka zdrowych posiłków.”
Stosując tę technikę:
- Daje mówcy do zrozumienia, że naprawdę słuchasz.
- Pomaga im lepiej zrozumieć własne myśli i uczucia.
Ułatwia identyfikację możliwych rozwiązań problemu.
S – Podsumowania
Podsumowanie oznacza zebranie najważniejszych punktów rozmowy i przedstawienie ich w krótkiej, przejrzystej formie. Pomaga rozmówcy zrozumieć, co zostało już uzgodnione i co można zrobić dalej.
Przykłady streszczeń:
🗣️ Pacjent: „Nie mam czasu na gotowanie, jem w pośpiechu i często sięgam po słodycze, bo poprawiają mi humor”.
✅ Podsumowanie: „Mówisz więc, że brak czasu skłania cię do sięgania po szybkie przekąski, a słodycze chwilowo poprawiają nastrój. Może warto poszukać szybkich, ale zdrowszych alternatyw?”
🗣️ Pacjent: „Wiem, że powinnam jeść więcej warzyw, ale nie lubię ich smaku i nie wiem, jak je przyrządzać”.
✅ Podsumowanie: „Zależy ci na zdrowszej diecie, ale smak warzyw i brak umiejętności ich przyrządzania stanowią barierę. Może moglibyśmy razem znaleźć kilka przepisów, które mogłyby ci bardziej przypaść do gustu?”
Zastosowanie tej techniki:
- Pomaga uporządkować rozmowę i skupić się na najważniejszych kwestiach.
- Daje pacjentowi pewność, że został dobrze zrozumiany.
Może stanowić punkt wyjścia do dalszej dyskusji na temat możliwych rozwiązań.
Podsumowanie – dlaczego OARS jest skuteczny?
| Technika | Co to jest? | Przykład |
|---|---|---|
| O – Pytania otwarte | Pytania wymagające dłuższej odpowiedzi | „Co myślisz o swoich nawykach żywieniowych?” |
| A – Afirmacje | Pozytywne komentarze wzmacniające motywację | „Wspaniale, że starasz się jeść więcej warzyw!” |
| R – Refleksje | Powtarzanie tego, co ktoś powiedział, innymi słowami | „Nie masz zbyt wiele czasu, więc często sięgasz po gotowe jedzenie.” |
| S – Podsumowania | Zbieranie i porządkowanie ważnych informacji | „Z tego, co mówisz, wynika, że chcesz się zdrowiej odżywiać, ale gotowanie stanowi dla ciebie wyzwanie”. |
Dzięki tym technikom klient nie tylko czuje się lepiej zrozumiany, ale także zaczyna dostrzegać rozwiązania, które może wdrożyć samodzielnie.
Techniki OARS są bardzo przydatne nie tylko w pracy z klientami, ale także w codziennych rozmowach. Można je stosować w kontaktach z:
✔️ Rodziną – aby uważniej słuchać bliskich i wspierać ich w trudnych sytuacjach.
✔️ Przyjaciółmi – aby lepiej rozumieć ich emocje, nie narzucając im rad.
✔️ Nauczycielami lub kolegami z klasy – aby rozmowy były bardziej otwarte i szczere.
Przykłady wykorzystania OARS w życiu codziennym:
🗣️ Zamiast: „Czemu jesteś taki smutny?”
✅ Lepiej: „Widzę, że coś cię martwi. Czy chciałbyś o tym porozmawiać?”
(Pytanie otwarte + aktywne słuchanie)
🗣️ Zamiast: „Nie martw się, wszystko będzie dobrze”.
✅ Lepiej: „To musi być dla ciebie naprawdę trudne. Doceniam, że się tym ze mną podzieliłeś”.
(Afirmacja + empatia)
🗣️ Zamiast: „Po prostu musisz się więcej uczyć”.
✅ Lepiej: „Czy dobrze rozumiem, że czujesz się przytłoczony ilością materiału?”
(Refleksja / Parafraza)
🗣️ Zamiast: „Co teraz zrobisz?”
✅ Lepiej: „Z tego, co powiedziałeś, wynika, że stres szkolny bardzo cię przytłacza. Jakie kroki mogą pomóc ci lepiej sobie z nim poradzić?”
(Podsumowanie + zachęcanie do rozwiązywania problemów)
Dzięki zastosowaniu OARS rozmowy stają się bardziej naturalne, a druga osoba czuje się naprawdę wysłuchana i zrozumiana. Warto stosować te techniki nie tylko w kontekście zawodowym, ale także w codziennych relacjach – bo każdy chce czuć, że jego emocje i myśli mają znaczenie.
1.2.2. Skupienie
Na tym etapie rozmowy ważne jest, aby pomóc pacjentowi zdecydować, na czym chce się skupić. Celem nie jest mówienie mu, co powinien zrobić, ale raczej pytanie o to, co jest dla niego najważniejsze.
Ten etap jest bardzo ważny, ponieważ:
- The client chooses the topic of the conversation, which increases their engagement.
- Nie narzucamy zmian, lecz pomagamy zidentyfikować obszary, które najbardziej wymagają uwagi.
- Nie poprawiamy i nie krytykujemy klienta, lecz wspólnie pracujemy nad znalezieniem najlepszej drogi do zmiany.
Ważne jest, aby unikać „odruchu naprawczego”. Często, gdy widzimy kogoś robiącego coś niezdrowego, odczuwamy potrzebę natychmiastowego zwrócenia na to uwagi i powiedzenia mu, co powinien zrobić inaczej. Jednak takie podejście może sprawić, że druga osoba poczuje się osądzona, co doprowadzi do jej postawy obronnej.
❌ Słaby przykład: „Powinieneś jeść więcej warzyw, bo twoja dieta nie jest wystarczająco odżywcza”.
✅ Lepsze podejście: „Jak oceniasz swoją dietę? Czy są jakieś produkty, które chciałbyś jeść częściej?”
Na tym etapie ważne jest, jak zadajemy pytania, które pomogą zdefiniować cel. Poniższa tabela przedstawia przykłady pytań, które pomagają klientom zdefiniować cel w kontekście zgłoszonego przez nich problemu żywieniowego.
🔹 Jeśli pacjent ma problemy z apetytem:
✅ „Z tego, co mówisz, rozumiem, że są dni, kiedy nie masz apetytu, i inne, kiedy jesz dużo. O którym aspekcie swojego odżywiania chciałbyś porozmawiać najpierw?”
🔹 Jeśli pacjent ma kilka różnych trudności:
✅ „Masz kilka wyzwań związanych z jedzeniem. Wolisz skupić się na regularności posiłków, czy może na poprawie jakości tego, co jesz?”
🔹 Jeśli pacjent zmaga się z lękiem:
✅ „Czy istnieją jakieś szczególne sytuacje, które utrudniają Panu/Pani zdrowe odżywianie, na przykład gdy objawy lęku się nasilają?”
1.2.3. Przywoływanie
Wzbudzanie motywacji jest jednym z najważniejszych etapów dialogu motywacyjnego. Celem jest pomoc rozmówcy w znalezieniu własnych powodów do zmiany, a nie zmuszanie go do niej. Kiedy ktoś sam rozpozna, dlaczego warto coś poprawić w swoim życiu, z większym prawdopodobieństwem poczuje autentyczną motywację do działania.
Na tym etapie stosuje się dwie techniki:
✅ Wzmacnianie „mowy o zmianie” – stwierdzeń wyrażających chęć lub zamiar poprawy.
❌ Ograniczanie „mowy o utrzymaniu” – argumentów uzasadniających utrzymanie obecnej sytuacji lub unikanie zmian.
Zmiana języka kontra podtrzymywanie języka – co to znaczy?
Mowa o zmianie odnosi się do wszelkich stwierdzeń, które wskazują, że pacjent myśli o zmianie lub chce coś zrobić inaczej. Tego typu stwierdzenia należy wzmacniać i zachęcać do ich stosowania, aby pomóc pacjentowi je głębiej zgłębić.
✅ Przykłady rozmów o zmianie (chęć działania)
🗣️ „Chciałbym schudnąć, bo myślę, że czułbym się lepiej”.
🗣️ „Myślę, że gdybym jadł mniej wieczorem, miałbym więcej energii rano”.
🗣️ „Muszę wprowadzić pewne zmiany w diecie, bo zaczyna to na mnie wpływać”.
🎯 Jak wzmocnić mowę o zmianie:
✅ „Brzmi to jak ważny krok dla ciebie. Co sprawia, że chcesz to zmienić?”
✅ „Co twoim zdaniem mogłoby pomóc ci wdrożyć tę zmianę?”
❌ Przykłady podtrzymywania rozmów (przywiązanie do obecnych nawyków):
🗣️ „Zawsze jem wieczorami, to mój sposób na relaks”.
🗣️ „Nie mam czasu na gotowanie zdrowych posiłków”.
🗣️ „Wiem, że to niezdrowe, ale uwielbiam słodkości i nie chcę z nich rezygnować”.
🎯 Jak złagodzić i podtrzymać rozmowę bez krytyki:
✅ „Widzę, że wieczorne jedzenie daje ci poczucie komfortu. Myślisz, że istnieją inne sposoby na uzyskanie podobnego efektu?”
✅ „Masz mało czasu na gotowanie – to całkowicie zrozumiałe. Co sądzisz o pomyśle przygotowywania posiłków z wyprzedzeniem na kilka dni?”
Jak zadawać pytania wzmacniające dialog o zmianie
📌 Zamiast: „Czy wiesz, że słodycze są niezdrowe?”
✅ Lepiej zapytać: „Co byś zyskał, gdybyś zmniejszył ilość słodyczy w swojej diecie?”
📌 Zamiast: „Powinieneś jeść mniej fast foodów”.
✅ Lepiej zapytać: „Jak się czujesz po zjedzeniu fast foodów? Czy jest coś, co chciałbyś zmienić?”
📌 Zamiast: „Dlaczego nie gotujesz w domu?”
✅ Lepiej zapytać: „Co mogłoby ułatwić ci przygotowywanie posiłków w domu?”
Wywoływanie rozmów o zmianach
Miller i Rollnick (2013) zidentyfikowali siedem kategorii mowy o zmianie, które można zapamiętać za pomocą akronimu DARNCATS. Kategorie te zostały szczegółowo opisane w poniższej tabeli.
| Kategoria | Opis | Przykład oświadczenia pacjenta |
|---|---|---|
| D – Pragnienie (desire) | Chęć zmiany | „Chciałbym się lepiej odżywiać.” |
| A – Zdolność (ability) | Możliwość zmiany, poczucie, że jest to możliwe | „Myślę, że jeśli spróbuję, będę mógł się zdrowiej odżywiać.” |
| R – Powody ( reasons) | Powody zmiany | „Jeśli schudnę, będę czuć się pewniej w swoim ciele”. |
| N – Potrzeba (need) | Potrzeba zmiany, pokazanie, że jest ona ważna | „Muszę zmienić dietę, bo mam wysoki poziom cukru we krwi.” |
| C – Zaangażowanie (commitment) | Zaangażowanie w zmianę, otwarta deklaracja | „Od dziś będę planować posiłki na cały tydzień.” |
| A – Aktywacja (activation) | Gotowość do zmiany | „Czuję, że jestem gotowy zacząć jeść normalne posiłki”. |
| T – Podejmowanie kroków (taking steps) | Podejmowanie kroków w kierunku zmiany | „Wczoraj poszłam na zakupy i kupiłam zdrową żywność.” |
Aby zachęcić klienta do mówienia o zmianie, możesz użyć pytań inspirowanych modelem DARNCATS.
Przykładowe pytania do pacjenta:
- Pragnienie: „Jak chciałabyś, żeby wyglądała Twoja dieta za kilka miesięcy?”
- Umiejętność: „Co mogłoby pomóc Ci wprowadzić drobne zmiany w nawykach żywieniowych?”
- Powody: „Co zyskasz ograniczając spożycie słodyczy?”
- Potrzeba: „Jakie zagrożenia dla zdrowia sprawiają, że myślisz o zmianie?”
- Zaangażowanie: „Co możesz zrobić już dziś, aby zacząć poprawiać swoją dietę?”
- Aktywacja (gotowość): „W skali od 1 do 10, jak bardzo jesteś gotowy na zmianę?”
- Podejmowanie kroków: „Czy zrobiłeś już coś, aby poprawić swoje nawyki żywieniowe?”
Strategie wzmacniania mowy o zmianie.
Po wysłuchaniu mowy o zmianie, pomocne jest zastosowanie technik, które ją wzmacniają:
- Podkreślanie pozytywnych aspektów: „Wspaniale, że myślisz o planowaniu posiłków. Co innego mógłbyś zrobić?”
- Pogłębiająca refleksja: „Co sprawia, że ta zmiana jest dla Ciebie ważna?”
- Summarising the patient’s statement: “So, you’re saying that you’d like to eat more healthily because you’d have more energy and feel in a better mood?”
Pomocnym sposobem oceny gotowości pacjenta do zmiany jest użycie pytania skalowalnego. Na przykład: „W skali od 0 do 10, jak bardzo jesteś zmotywowany do rozpoczęcia ćwiczeń?”
Po udzieleniu odpowiedzi przez pacjenta możesz zadać pytanie: „Dlaczego wybrałeś 6, a nie 3?”
Porównanie skutecznej i nieskutecznej skali oceny gotowości pacjenta do zmiany.
| Rodzaj skalowania | Przykładowe pytanie | Dlaczego to działa lub nie działa |
|---|---|---|
| ✅ Dobra skalowalność | „W skali od 0 do 10, gdzie 0 oznacza, że w ogóle nie jesteś gotowy, a 10 oznacza, że jesteś całkowicie gotowy na zmianę, jak oceniłbyś swoją gotowość do ograniczenia spożycia napojów energetycznych?” | To pytanie pozwala pacjentowi ocenić własną gotowość, zachęca do refleksji i pozwala uniknąć presji. |
| ❌ Słabe skalowanie | „Jesteś gotowy na zmianę, prawda? Może około 8 albo 9?” | Podanie zbyt wysokiej liczby może wywołać reakcję obronną i zniechęcić do udzielenia szczerej odpowiedzi. |
| ✅ Dobra skalowalność | „OK, powiedziałeś, że twoja gotowość wynosi 5. Co sprawia, że to 5, a nie 3 albo 4?” | Pomaga pacjentowi rozpoznać pozytywne aspekty jego motywacji i wzmacnia mowę o zmianie. |
| ❌ Słabe skalowanie | „Dlaczego tylko 5? Powinieneś chcieć więcej”. | Wywołuje poczucie winy i może prowadzić do oporu przed zmianą. |
| ✅ Dobra skalowalność | „Co mogłoby pomóc Ci podnieść swój wynik o jeden lub dwa punkty?” | Zachęca pacjenta do poszukiwania własnych rozwiązań i planowania realistycznych kolejnych kroków. |
| ❌ Słabe skalowanie | „Czemu nie masz 10 lat? To ważne dla twojego zdrowia”. | Tworzy presję i negatywne emocje, które mogą uniemożliwić otwartą, szczerą komunikację. |
Symulacja rozmowy: DARNCATS w praktyce
Kontekst:
Pracownik socjalny rozmawia z młodą kobietą (Karolina, 23 lata), która zmaga się z depresją i spożywa duże ilości napojów energetycznych. Celem rozmowy jest wsparcie jej w zmianie nawyków żywieniowych poprzez wywiad motywacyjny oparty na technikach DARNCATS.
🔹 D – Pragnienie – Wyrażenie chęci zmiany
Pracownik socjalny: „Karolina, wspomniałaś, że pijesz sporo napojów energetycznych. Czy zastanawiałaś się kiedyś, jak wyglądałoby twoje życie, gdybyś piła ich mniej?”
Karolina: „Tak… Czasami myślę, że fajnie byłoby nie potrzebować ich codziennie. Może czułabym się mniej zmęczona w ciągu dnia”.
🎯 Technika: Pracownik socjalny pomaga Karolinie rozpoznać jej wewnętrzne pragnienie zmiany.
🔹 A – Zdolność – Wiara w możliwość zmiany
Pracownik socjalny: „Wspomniałeś, że chciałbyś ograniczyć napoje energetyczne. Co Twoim zdaniem mogłoby Ci w tym pomóc?”
Karolina: „Myślę, że mogłabym spróbować pić więcej wody albo znaleźć inne sposoby, żeby czuć się bardziej rozbudzona… Ale nie jestem pewna, czy mi się to uda, bo to mój nawyk od dawna”.
Pracownik socjalny: „To brzmi jak wyzwanie, ale zauważyłem, że masz już kilka pomysłów na alternatywy. To naprawdę ważne! Co mogłoby pomóc ci w realizacji tego planu?”
🎯 Technika: Pracownik socjalny wzmacnia wiarę Karoliny we własne umiejętności, podkreślając jej własne pomysły.
🔹 R – Powody – Konkretne powody zmiany
Pracownik socjalny: „A co Twoim zdaniem zyskałbyś, ograniczając napoje energetyczne?”
Karolina: „Prawdopodobnie spałabym lepiej, nie miałabym tych nagłych spadków energii… Poza tym wiem, że te napoje nie są zdrowe, a mój organizm i tak jest osłabiony”.
🎯 Technika: Karolina wymienia własne powody zmiany, co wzmacnia jej motywację.
🔹 N – Potrzeba – Podkreślanie znaczenia zmiany
Pracownik socjalny: „Mówisz, że twój organizm jest osłabiony i że te napoje nie poprawiają ci samopoczucia. Jak ważne jest dla ciebie, żeby coś z tym zrobić?”
Karolina: „Myślę, że to naprawdę ważne… Lekarz powiedział mi, że mam niedobory witamin i że kawa i napoje energetyczne mogą je pogarszać. Czasami czuję, że powinnam coś z tym zrobić, ale brakuje mi motywacji”.
🎯 Technika: Pracownik socjalny pomaga Karolinie zrozumieć, jak ważna jest dla niej ta zmiana.
🔹 C – Zaangażowanie – Jasna deklaracja działania
Pracownik socjalny: „Jeśli uważasz, że to ważne, jaki może być Twój pierwszy krok w kierunku tej zmiany?”
Karolina: „Może spróbuję pić o jeden napój energetyczny mniej dziennie i zastąpić go wodą albo herbatą z cytryną?”
🎯 Technika: Karolina sama definiuje konkretny krok, co zwiększa jej poczucie kontroli nad zmianą.
🔹 A – Aktywacja (Gotowość do działania) – Wyrażenie gotowości do zmiany
Pracownik socjalny: „To brzmi jak dobry plan! W skali od 1 do 10, gdzie 1 oznacza, że w ogóle nie jesteś gotowy, a 10 oznacza, że jesteś w pełni gotowy do działania – jak oceniłbyś swoją gotowość do tej zmiany?”
Karolina: „Może 6. Chciałabym, ale boję się, że mi się nie uda”.
🎯 Technika: Pracownik socjalny sprawdza gotowość Karoliny do zmiany i może zachęcić ją do zastanowienia się nad tym, co mogłoby zwiększyć jej motywację.
🔹 T – Podejmowanie kroków (Pierwsze kroki) – Podejmowanie działań na rzecz zmiany
Pracownik socjalny: „Wspaniale, że jesteś na poziomie 6! Co mogłoby pomóc Ci awansować na poziom 7 lub 8?”
Karolina: „Może gdybym miała jasny plan i przypomnienia w telefonie… albo gdyby ktoś mnie wspierał”.
Pracownik socjalny: „To brzmi jak świetny pomysł! Może na początek spróbuj zapisywać, ile napojów energetycznych wypijasz każdego dnia, a zobaczymy, jak to będzie wyglądać w ciągu tygodnia?”
Karolina: „Tak, mogłabym. Spróbuję zacząć od jutra!”
🎯 Technika: Karolina zaczyna wyraźnie działać, co zwiększa jej szanse na sukces.
Podsumowanie symulacji:
W rozmowie wykorzystano wszystkie siedem kategorii DARNCATS:
✅ Pragnienie – Karolina chciałaby pić mniej napojów energetycznych.
✅ Zdolność – zastanawia się, co mogłoby jej pomóc w jej osiągnięciu.
✅ Powody – zdaje sobie sprawę, że ograniczenie spożycia alkoholu mogłoby poprawić jej sen i zdrowie.
✅ Potrzeba – Zdaje sobie sprawę, że zmiana jest ważna dla jej ciała.
✅ Zaangażowanie – Deklaruje, że postara się ograniczyć konsumpcję.
✅ Aktywacja – Ocenia swoją gotowość do zmiany.
✅ Podejmowanie kroków – Podejmuje działania (śledząc swoje spożycie).
Dlaczego strategia DARNCATS działa w przypadku Karoliny?
- Brak presji – pracownik socjalny nie zmusza Karoliny do zmiany, lecz pozwala jej samodzielnie podjąć decyzję.
- Karolina czuje, że ma kontrolę – sama definiuje pierwsze kroki, co zwiększa jej zaangażowanie.
- Budowanie motywacji – wzmacnianie rozmów o zmianie prowadzi do stopniowego angażowania się w proces.
1.2.3. Planowanie
Planowanie zmiany to ostatni etap dialogu motywacyjnego, w którym klient przechodzi od refleksji nad swoją sytuacją do podjęcia konkretnych działań. Na tym etapie kluczowe jest przekształcenie motywacji w realistyczne kroki, wykonalne i dostosowane do możliwości pacjenta.
Skuteczne planowanie zmian opiera się na zasadzie SMART, co oznacza wyznaczanie celów, które są:
✅ S – Konkretne (Specific)
✅ M – Mierzalne (Measurable)
✅ A – Osiągalne (Achievable)
✅ R – Istotne (Relevant)
✅ T – Ograniczone czasowo (Time – bound)
Aby ułatwić klientowi przejście od myślenia do działania, stosuje się Krótkie Planowanie Działań (BAP) – metodę planowania opartą na czterech podstawowych pytaniach:
Krótkie kroki planowania działań (BAP)
- Krok 1: Wyznaczenie celu – „Czy jest coś, co chciałbyś zrobić dla swojego zdrowia?”
Cel: Pacjent/klient wybiera konkretny obszar, nad którym chce pracować.
Jeśli pacjent nie wie, od czego zacząć, specjalista może zaproponować „menu opcji”, np.:
„Niektórzy decydują się na ograniczenie spożycia cukru, inni zaczynają planować regularne posiłki. Czy coś takiego Pana/Panią interesuje?”
Przykładowa rozmowa:
Terapeuta: „Czy jest coś, co chciałby/chciałaby Pan/Pani zmienić w swoich nawykach żywieniowych w ciągu najbliższych kilku tygodni?”
Klient: „Tak, chciałbym/chciałabym ograniczyć spożycie napojów energetycznych”.
- Krok 2: Budowanie zaangażowania – „Czy możesz powtórzyć to, co chcesz zrobić?”
Cel: Klient wyraża swój plan na głos, co zwiększa szansę na jego realizację.
Przykładowa rozmowa:
Terapeuta: „Świetnie! Czy możesz mi dokładnie powiedzieć, co zamierzasz zrobić?”
Klient: „Chcę zmniejszyć liczbę napojów energetycznych, które spożywam każdego dnia”.
- Krok 3: Ocena pewności siebie – „Jak bardzo jesteś pewien, że możesz to zrobić?”
Cel: Klient ocenia swoją pewność siebie w skali od 0 do 10.
Jeśli odpowiedź jest poniżej 7, terapeuta pomaga zmodyfikować plan, aby uczynić go bardziej realnym.
Przykładowa rozmowa:
Terapeuta: „W skali od 0 do 10, gdzie 0 oznacza brak pewności siebie, a 10 pełną pewność siebie, jak bardzo jesteś pewien, że możesz to zrobić?”
Klient: „Myślę, że 5”.
Terapeuta: „Co mogłoby pomóc Ci podnieść tę pewność siebie do 7 lub 8?”
Klient: „Może byłoby łatwiej, gdybym zastąpił jeden napój energetyczny herbatą miętową lub wodą z cytryną”.
Terapeuta: „To dobry pomysł! Może na początek spróbuj zastąpić tylko jeden napój energetyczny dziennie?”
- Krok 4: Udzielanie wsparcia i ustalanie dalszych działań – „Czy chcesz zaplanować spotkanie kontrolne?”
Cel: Klient wybiera sposób monitorowania swoich postępów – np. poprzez dziennik, aplikację mobilną lub rozmowę kontrolną.
Istotna rozmowa:
Terapeuta: „Czy chciałby Pan/Chciałaby Pani jakoś monitorować swoje postępy? Moglibyśmy umówić się na kolejne spotkanie albo mógłby Pan/Pani śledzić, ile napojów energetycznych Pan/Pani wypija dziennie”.
Klient: „Chyba zapiszę to w notesie i w przyszłym tygodniu opowiem, jak poszło”.
Terapeuta: „Brzmi świetnie! Spotkajmy się za tydzień i porozmawiajmy o tym, co poszło dobrze”.
Studium przypadku – przykład przypadku
Initial Situation:
Anna, 24-letnia studentka, cierpi na depresję i chroniczne zmęczenie. Pije 3–4 napoje energetyczne dziennie, wierząc, że pomagają jej się skoncentrować i utrzymać energię. Jej lekarz zauważył, że może to nasilać problemy ze snem i nasilać lęk. Anna chce coś zmienić, ale nie wie, od czego zacząć.
Brief Action Planning (BAP) process :
🔸 Krok 1: Wyznaczenie celu
Terapeuta: „Czy jest coś, co chciałbyś/chciałabyś zmienić w swoich nawykach żywieniowych?”
Ania: „Tak, chcę ograniczyć spożycie napojów energetycznych”.
🔸 Krok 2: Budowanie zaangażowania
Terapeuta: „Świetnie! Jak dokładnie chcesz to zrobić?”
Anna: „Zamiast 3–4 puszek dziennie, ograniczę się do maksymalnie 2”.
🔸Krok 3: Ocena pewności siebie
Terapeuta: „Jak bardzo jesteś pewien, że możesz to zrobić? 0 oznacza brak pewności siebie, 10 oznacza pełną pewność siebie”.
Anna: „Może 6… Boję się, że będę zmęczony”.
Terapeuta: „Co mogłoby pomóc zwiększyć tę pewność siebie?”
Anna: „Mogłabym spróbować pić więcej wody i zastąpić jeden napój energetyczny zieloną herbatą”.
Terapeuta: „To świetny pomysł! Spróbujesz wprowadzić tę zmianę przez tydzień?”
Anna: „Tak, mogę spróbować”.
🔸Krok 4: Monitorowanie i wsparcie
Terapeuta: „Jak chcesz śledzić swoje postępy?”
Ania: „Będę zapisywać, ile drinków wypijam każdego dnia”.
Terapeuta: „Brzmi jak dobry plan. Spotkajmy się ponownie za tydzień, żeby porozmawiać o tym, jak poszło”.
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 44
| Bibliografia |
| Miller, W. R. (2022, lipiec). Wywiad motywacyjny: ewolucja i nowe osiągnięcia [Webinar]. Wykład plenarny wygłoszony w Columbia School of Social Work. Miller, W. R. i Rollnick, S. (2013). Wywiad motywacyjny: pomaganie ludziom w zmianie (wyd. 3). The Guilford Press. Cole, S. A., Sannidhi, D., Jadotte, Y. T. i Rozanski, A. (2023). Wykorzystanie wywiadu motywacyjnego i krótkiego planowania działań w celu przyjęcia i utrzymania pozytywnych zachowań zdrowotnych. Progress in Cardiovascular Diseases, 77, 86–94. https://doi.org/10.1016/j.pcad.2023.02.003 |
1.3. Dostosowanie komunikacji do poziomu poznawczego i motywacyjnego klienta.
Poziom funkcjonowania poznawczego – czyli sposób, w jaki klient postrzega otaczającą rzeczywistość, zapamiętuje i przetwarza informacje – bezpośrednio wpływa na to, jak rozumie on swoje trudności i jak ocenia swoją zdolność do wdrożenia zmiany. W niektórych przypadkach realistyczna ocena zarówno jego sytuacji, jak i zdolności do wprowadzenia niezbędnych zmian nie jest w pełni możliwa.
Wiele osób cierpiących na choroby psychiczne (np. schizofrenię, depresję, chorobę afektywną dwubiegunową, zaburzenia lękowe) może doświadczać deficytów poznawczych – nawet jeśli nie są one widoczne „na pierwszy rzut oka”.
W kontekście zmiany nawyków żywieniowych ma to kluczowe znaczenie, ponieważ:
- the client may not understand recommendations regarding a healthy diet,
- mogą zapomnieć, co mieli zjeść lub kiedy,
- mogą nie dostrzegać związku między jedzeniem a swoim samopoczuciem,
- mogą czuć się przytłoczeni nadmiarem informacji.
Dostosowanie języka i sposobu przekazywania informacji zwiększa prawdopodobieństwo, że klient je zrozumie i będzie w stanie podjąć pierwszy krok w kierunku zmiany.
Praktyczne wskazówki – jak dostosować komunikację
- Zadbaj o dobrą atmosferę i warunki do rozmowy oraz dostosuj tempo swojej wypowiedzi do możliwości klienta.
🔸 Przykład: Jeśli klient łatwo się rozprasza, wyłącz telefon, zamknij drzwi, mów wolniej i obserwuj, czy rozumie, o czym mówisz.
- Używaj prostego, codziennego języka
🔸 Zamiast: „Proszę zwiększyć spożycie błonnika”
🔸 Mów: „Spróbuj jeść jabłko lub kromkę chleba pełnoziarnistego każdego dnia – to pomaga na trawienie i nastrój”.
- Podziel informacje na małe fragmenty i powtórz je.
🔸 Przykład: Nie omawiaj całego dziennego planu posiłków na raz – zacznij od śniadania.
🔸 Powiedz: „Skupmy się teraz tylko na śniadaniu – jutro rano spróbuj zjeść coś ciepłego, na przykład owsiankę”.
- Użyj notatek pisemnych lub prostych wizualizacji.
🔸 Przykład: Stwórz notatkę z klientem zawierającą trzy pomysły na zdrowy lunch i przyklej ją na lodówce.
- Zadawaj pytania sprawdzające, aby upewnić się, że wszystko jest jasne – bez oceniania
🔸 Przykład: „Czy chciałbyś powtórzyć to, co wspólnie ustaliliśmy?”, „Jak to rozumiesz?”, „Co pamiętasz z tej rozmowy?”
- Daj wybór i wzmocnij poczucie kontroli – nie mów „musisz”
🔸 Przykład: „Mógłbyś spróbować dziś wody zamiast coli – co o tym myślisz? Czy mógłbyś spróbować raz dziennie?”
- Wzmacniaj i doceniaj małe sukcesy
🔸 Przykład: „Wspaniale, że kupiłeś jabłka – to ważny krok. Cieszę się, że ci się udało!”
Przykłady typowych trudności poznawczych i ich znaczenie w pracy z pacjentem/klientem:
LISTA KONTROLNA DLA PRACOWNIKA SOCJALNEGO
Jak rozpoznać zdolności poznawcze klienta i dostosować komunikację?
(Zwłaszcza w kontekście zmiany nawyków zdrowotnych i żywieniowych)
🔍 I. OBSERWUJ – czy klient…
☐ Szybko się rozpraszają lub „wyłączają się podczas rozmowy” – co oznacza, że tracą zainteresowanie dyskusją?
☐ Potrzebujesz więcej czasu, aby odpowiedzieć na Twoje pytania?
☐ Często prosisz o wyjaśnienia lub powtarzasz informacje?
☐ Zadaj pytania, które wskazują na dosłowne zrozumienie twoich słów?
☐ Czujesz się przytłoczony, gdy omawiasz kilka tematów naraz?
☐ Wydaje Ci się, że zapomniałeś wcześniej uzgodnionych informacji lub ustaleń?
🧠 II. ADAPTUJ – dostosuj swój styl komunikacji do możliwości klienta
✳️ Język:
☐ Używaj prostych słów i krótkich zdań
☐ Unikaj żargonu medycznego i skomplikowanych terminów
☐ Wyjaśnij wszelkie terminy, które mogą być niejasne
✳️ Forma komunikacji:
☐ Podziel informacje na mniejsze części
☐ Omów każdą zmianę diety osobno (np. tylko śniadanie)
☐ W razie potrzeby korzystaj z papieru, rysunków lub gotowych materiałów wizualnych
☐ Zaproponuj sposoby ułatwienia klientowi zakupów (np. lista zakupów, lista składników do zaplanowanego posiłku)
✳️ Tempo i styl:
☐ Mów powoli, z pauzami
☐ Upewnij się, że klient nadąża – ale nie „testuj” go
☐ Zapewnij przestrzeń do swobodnego zadawania pytań
💬 III. SPRAWDŹ ZROZUMIENIE
☐ Zadaj pytania takie jak:
– „Co zapamiętałeś z naszej rozmowy/ustaleń?”
– „Jak rozumiesz to, co uzgodniliśmy?”
– „Czy mam to zapisać?”
☐ Obserwuj mowę ciała – czy klient kiwa głową, ale wygląda na zdezorientowanego?
☐ Unikaj pytania „Czy wszystko jasne?” – klient może powiedzieć „tak” z grzeczności.
☐ Zachęcaj klienta do zadawania pytań – np. „Czy chciałby mnie pan o coś zapytać?”.
🤝 IV. WZMACNIAJ I BUDUJ MOTYWACJĘ
☐ Doceniaj każdy postęp, nawet najmniejszy (np. „Dzisiaj spróbowałeś czegoś nowego – to ważne!”)
☐ Oferuj wybór – nie narzucaj gotowych rozwiązań
☐ Pytaj: „Od czego chciałbyś zacząć?”, „Od czego byłoby ci najłatwiej zacząć?” PAMIĘTAJ:
Dostosowanie komunikacji nie polega na „ułatwianiu spraw” ani dostarczaniu gotowych rozwiązań, ale jest kluczem do prawdziwego zrozumienia i skutecznego wsparcia. W pracy z osobami cierpiącymi na choroby psychiczne jasna, spokojna i empatyczna komunikacja może mieć kluczowe znaczenie dla ich zaangażowania i gotowości na zmianę.
Gotowość klienta do zmiany można ocenić za pomocą Transteoretycznego Modelu Zmiany Prochaski i DiClemente, który został szczegółowo omówiony we wcześniejszej części tego modułu. Model ten pomaga zrozumieć, na jakim etapie procesu zmiany znajduje się klient – czy dopiero zaczyna rozpoznawać problem, czy jest już gotowy do działania. Dzięki temu pracownik socjalny może lepiej dostosować swój styl komunikacji i rodzaj udzielanego wsparcia do aktualnego poziomu motywacji klienta, co znacząco zwiększa szanse na skuteczne wdrożenie zmiany – na przykład poprzez poprawę nawyków żywieniowych, zwiększenie regularności posiłków lub ograniczenie szkodliwych zachowań.
| Przypadek 1: Klient z depresją i niską motywacją (faza prekontemplacji) Marek: 54 lata, od kilku lat cierpi na depresję. Ma niski poziom energii, unika rozmów o zdrowiu i nie widzi sensu w zmianie diety. Jego dieta składa się głównie ze słodyczy i żywności instant. Nie uważa tego za problem – „i tak nie ma to znaczenia”. Adaptacja komunikatu: „Marek, rozumiem, że nie masz dużo energii na gotowanie i że przeszedłeś przez trudny okres. Czasami drobne zmiany – takie jak wypicie szklanki wody zamiast słodkiego napoju – mogą nieznacznie poprawić Twoje samopoczucie. Co o tym sądzisz?”. Dlaczego to działa: Komunikat jest prosty i konkretny, unika ogólnikowych sformułowań, takich jak „musisz się zdrowo odżywiać”. Nie wywiera presji – zamiast naciskać na zmianę, pracownik zachęca do refleksji. Uwzględnia niską motywację i poziom poznawczy – proponowana zmiana jest niewielka i realistyczna. Doświadczenia klienta są doceniane, co pomaga budować zaufanie. |
| Przypadek 2: Klientka z zaburzeniami lękowymi (faza kontemplacji) Joanna: 30 lat, cierpi na zaburzenia lękowe. Zdaje sobie sprawę, że dieta wpływa na jej nastrój, ale boi się zmian – boi się porażki i martwi, że „nie da rady”. Lubi konkretne informacje, ale łatwo się nimi przytłacza. Treść komunikatu: „Joanno, wspomniałaś, że rano często czujesz się wyczerpana i rozproszona. Niektórzy uważają, że zjedzenie czegoś rano – na przykład kromki chleba z serem lub owsianki – poprawia im humor. Czy chciałabyś spróbować tego przez dwa dni i zobaczyć, jak się czujesz?”. Dlaczego to działa: Pracownik odnosi się do emocji i objawów, które klient już rozpoznaje (zmęczenie, rozproszenie uwagi). Komunikat jest konkretny, bez nadmiaru informacji i zawiera jasny przykład posiłku. Daje poczucie kontroli i wyboru – sugestia „próby” zmniejsza lęk przed porażką. Komunikat jest dostosowany do fazy kontemplacji – nie narzuca zmiany, a oferuje eksperyment. |
1.4. Bariery poznawcze i emocjonalne w zdobywaniu wiedzy żywieniowej.
Wyobraź sobie, że pracujesz z Elą – 48-letnią kobietą z długotrwałą historią depresji. Podczas rozmowy wspomina, że ostatnio „prawie nic nie je” i że „znów czuje się wyczerpana”. Kiedy proponujesz wspólne zaplanowanie zdrowego posiłku, Ela kiwa głową, ale potem pyta: „Więc… co mam kupić? Nie wiem, co dziś uważa się za zdrowe”. Wydaje się przytłoczona i zdezorientowana. To nie brak chęci. To bariera – poznawcza lub emocjonalna – która utrudnia jej przyswojenie nawet najprostszych informacji żywieniowych.
W pracy z osobami z zaburzeniami psychicznymi samo „przekazanie wiedzy” nie wystarczy – kluczowe jest zrozumienie, co może utrudniać przyswojenie informacji, a następnie odpowiednie dostosowanie stylu, tempa rozmowy i rodzaju wsparcia. Ten moduł pomoże Ci rozpoznać te przeszkody i wybrać skuteczne strategie.
Bariery poznawcze odnoszą się do trudności w myśleniu, zapamiętywaniu, koncentracji, rozumieniu i przetwarzaniu informacji. Często występują u osób z chorobami psychicznymi – czasami trwale, czasami tymczasowo (np. w trakcie epizodu depresyjnego lub psychotycznego). Nawet przy dobrej motywacji, klient może nie być w stanie zrozumieć, zapamiętać ani zastosować informacji na temat zdrowego odżywiania.
Pamiętać:
- Klient może rozumieć mniej, niż mu się wydaje – kiwanie głową nie zawsze oznacza zrozumienie.
- Zawsze sprawdzaj, czy wszystko zrozumiałeś – na przykład: „Czy możesz mi powiedzieć, co zapamiętałeś z naszej rozmowy?”
- Mniej znaczy więcej – lepiej skutecznie zakomunikować jedną rzecz niż chaotycznie przekazać pięć rzeczy.
Bariery emocjonalne utrudniające przyswajanie wiedzy na temat żywienia
Wyobraź sobie Artura – 35-latka, z kilkoma hospitalizacjami psychiatrycznymi i diagnozą choroby afektywnej dwubiegunowej. Podczas jednej wizyty chętnie rozmawia o zdrowym odżywianiu i mówi, że „musi coś zmienić”, ale tydzień później unika tematu, wzdycha i mówi: „Nie ma sensu, i tak tego nie zmienię”. To zachowanie nie jest kaprysem – wynika z bariery emocjonalnej, która ogranicza jego gotowość do działania.
Osoby chore psychicznie często zmagają się z intensywnymi, niekiedy skrajnymi emocjami – takimi jak lęk, wstyd, bezradność czy frustracja – które utrudniają im przyswajanie nowych informacji i podejmowanie decyzji, zwłaszcza na tak osobiste tematy jak jedzenie.
Najczęstsze bariery emocjonalne i co możesz z nimi zrobić
Krótkie kroki planowania działań (BAP)
1. Lęk przed zmianą
Klient boi się, że sobie nie poradzi, że coś pójdzie nie tak lub że zmiana będzie zbyt trudna. Może unikać rozmów o swojej diecie lub reagować napięciem na sugestie.
Co możesz zrobić:
• Zaakceptuj/znormalizuj emocję: „To naturalne, że odczuwasz strach – nawet drobne zmiany mogą u większości ludzi wywołać lęk”.
• Zmniejsz presję: „To tylko sugestia – nie musimy o tym rozmawiać ani zaczynać dzisiaj”.
• Zaproponuj eksperyment: „Możesz spróbować przez jeden dzień i zobaczyć, jak się poczujesz”.
2. Niska samoocena i przekonania typu: „Nie dam rady”
Klient nie wierzy, że może coś zmienić – może mówić: „Nigdy mi się nie udało”, „Nie umiem gotować” lub „Po prostu się do tego nie nadaję”.
Jak wspierać:
• Podkreślaj mikrosukcesy: „Udało ci się zrobić zakupy – to już krok naprzód!”
• Unikaj pouczania – mów wspierająco: „Znam wiele osób, które czuły to samo, a mimo to spróbowały”.
• Proponuj wspólne działania: „Czy chcesz, żebym pokazała ci, jak zrobić prostą, zdrową sałatkę?”
3. Wstyd i lęk przed oceną
Klient może czuć się zawstydzony swoimi nawykami żywieniowymi, wagą lub codziennymi czynnościami. Wstyd może blokować otwartość i prowadzić do wycofania.
Jak pomóc:
• Nigdy nie oceniaj ani nie komentuj wyglądu, wagi ani zachowania.
• Używaj neutralnego i empatycznego języka: „Dobrze, że o tym rozmawiasz – wiele osób zmaga się z podobnymi problemami”.
• Zapewnij prywatność – upewnij się, że rozmowa odbywa się w spokojnej, bezpiecznej atmosferze.
4. Depresja, apatia, brak energii
Klient „chce coś zmienić”, ale mówi: „Nie mam energii”, „Nie widzę sensu”, „Nie mam motywacji”. Może zrezygnować, zanim jeszcze zacznie.
Jak wspierać:
• Dostosuj tempo: „Zacznijmy od jednej rzeczy – na przykład spróbujmy zjeść dziś ciepły posiłek”.
• Zapytaj klienta, co jest dla niego najłatwiejsze – rozwijaj się od tego.
• Zapewnij go, że liczą się małe kroki: „Nie musisz zmieniać wszystkiego naraz – każda drobnostka ma znaczenie”.
5. Złość lub frustracja
Czasami temat diety może wywołać złość: „Po co w ogóle o tym rozmawiamy?” „Nie mam na to czasu”, „Próbowałem już tyle razy!”. Może to sygnalizować, że klient czuje się niezrozumiany, pod presją lub przytłoczony.
Jak zareagować:
• Nie kłóć się – stwórz przestrzeń dla emocji: „Widzę, że ten temat wywołuje duże napięcie – możemy porozmawiać o tym spokojnie później”.
• Nie naciskaj – zasugeruj przełożenie: „Czy wolałbyś dzisiaj porozmawiać o czymś innym?”
• Wróć do tematu, gdy emocje opadną.
Pamiętać:
- Emocje są kluczem do zmiany, a nie przeszkodą. Jeśli je zrozumiesz, pomożesz skuteczniej niż jakikolwiek poradnik.
- Pierwszym krokiem do zbudowania zaufania i gotowości do współpracy jest zrozumienie emocji klienta.
- Zmiana nawyków żywieniowych jest sprawą bardzo osobistą i należy do niej podchodzić z dużą wrażliwością.
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 45
