Rola odżywiania w psychiatrii
Badania wskazują na silny związek między odżywianiem a zdrowiem psychicznym. Uważa się, że odpowiednia dieta może pełnić zarówno rolę profilaktyczną – chroniąc przed chorobami – jak i wspomagającą w leczeniu różnych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, schizofrenia czy zaburzenia lękowe (Grajek i in., 2022).
Dieta i choroby psychiczne
Choroby psychiczne stanowią poważny problem zdrowotny, wpływający na codzienne życie milionów ludzi na całym świecie. Do najczęstszych schorzeń należą depresja, schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa i zaburzenia lękowe. Ich leczenie opiera się głównie na farmakoterapii i psychoterapii; jednak naukowcy coraz częściej podkreślają znaczenie diety jako elementu wspomagającego terapię. Poniższa sekcja przedstawia ogólny przegląd tych zaburzeń. Aby zapoznać się ze szczegółowymi opisami i kryteriami diagnostycznymi stosowanymi przez klinicystów, zaleca się zapoznanie z ICD-11 (Międzynarodową Klasyfikacją Chorób) lub DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).
Choroby psychiczne to zaburzenia, które wpływają na sposób myślenia, odczuwania i zachowania danej osoby. Mogą one utrudniać codzienne funkcjonowanie – takie jak nauka, praca czy utrzymywanie relacji. Osoby zmagające się z tymi problemami mogą odczuwać przygnębienie, lęk, mieć problemy z koncentracją lub snem, a czasami mieć trudności z odróżnieniem rzeczywistości od wyobraźni. Zaburzenia te nie są oznaką „słabości” – to rzeczywiste problemy zdrowotne, które można i należy leczyć. Im szybciej zostaną rozpoznane, tym większe szanse na skuteczne wsparcie i poprawę jakości życia.
Depresja
Depresja jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych, charakteryzującym się długotrwałym obniżonym nastrojem, brakiem energii i utratą zainteresowania codziennymi czynnościami. Osoby z depresją mogą również doświadczać zaburzeń snu, trudności z koncentracją i wahań apetytu.
Naukowcy coraz częściej badają wpływ diety na objawy depresji, podkreślając znaczenie składników odżywczych wspierających funkcjonowanie mózgu. Szczególnie interesujące są kwasy tłuszczowe omega-3, witaminy z grupy B i przeciwutleniacze, ponieważ mogą one wspomagać funkcjonowanie neuroprzekaźników i zmniejszać stany zapalne w organizmie. W niektórych badaniach dieta śródziemnomorska i ketogeniczna wykazały korzystne działanie w łagodzeniu objawów depresji, chociaż konieczne są dalsze badania w tym obszarze. Te składniki odżywcze i diety zostaną omówione bardziej szczegółowo w dalszej części tego modułu.
Schizofrenia
Schizofrenia to poważne zaburzenie psychiczne, które wpływa na myślenie, emocje i postrzeganie rzeczywistości. Do jego objawów należą halucynacje (np. słyszenie głosów), urojenia, problemy z koncentracją oraz trudności w funkcjonowaniu społecznym.
W ostatnich latach naukowcy zaczęli badać rolę diety w leczeniu schizofrenii, szczególnie w odniesieniu do metabolizmu glukozy i funkcji mitochondriów w mózgu – czyli sposobu, w jaki komórki mózgowe wytwarzają energię. Dieta ketogeniczna powoduje, że organizm czerpie energię głównie z tłuszczów, a nie z cukrów (węglowodanów). Powoduje to produkcję tzw. ciał ketonowych, które zastępują glukozę jako paliwo dla mózgu. W ten sposób dieta może wspierać stabilizację funkcji mózgu i pomagać w łagodzeniu niektórych objawów schizofrenii. Ponadto, stosowanie diety bogatej w przeciwutleniacze może pomóc chronić komórki nerwowe przed uszkodzeniem. Rola tej diety zostanie omówiona bardziej szczegółowo w dalszej części modułu.
Choroba afektywna dwubiegunowa (BD)
Choroba afektywna dwubiegunowa charakteryzuje się naprzemiennymi epizodami depresji i manii (nadmierne pobudzenie, nadpobudliwość i często impulsywne podejmowanie decyzji). Schorzenie to znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie i wymaga długotrwałego leczenia farmakologicznego.
Naukowcy zaobserwowali, że osoby z chorobą afektywną dwubiegunową (BD) często doświadczają zaburzeń metabolicznych i trudności w utrzymaniu stabilnego poziomu glukozy we krwi. W rezultacie pojawiły się hipotezy sugerujące, że dieta ketogeniczna lub niskowęglowodanowa może wspomagać stabilizację nastroju poprzez poprawę funkcji mitochondriów i regulację poziomu neuroprzekaźników. Chociaż badania w tej dziedzinie są wciąż na wczesnym etapie, wyniki sugerują, że dobrze zbilansowana dieta może być pomocnym elementem wspomagającym terapię.
Zaburzenia lękowe
Zaburzenia lękowe obejmują różne stany, takie jak przewlekły lęk, ataki paniki i fobie. Osoby cierpiące na te zaburzenia często doświadczają uporczywego niepokoju, napięcia mięśniowego i zaburzeń snu.
W kontekście zaburzeń lękowych naukowcy coraz częściej koncentrują się na roli mikrobioty jelitowej i jej wpływie na funkcjonowanie mózgu (oś jelitowo-mózgowa, która odnosi się do połączenia między jelitami a mózgiem, co oznacza, że to, co jemy, może wpływać na nasze samopoczucie). Dieta bogata w probiotyki (np. jogurt naturalny) oraz w składniki odżywcze wspomagające produkcję serotoniny (np. produkty bogate w tryptofan) może korzystnie wpływać na redukcję lęku. Coraz więcej badań sugeruje, że zdrowa dieta może wspierać stabilność emocjonalną, choć nie powinna być traktowana jako substytut leczenia farmakologicznego.
INTERACTIVE ACTIVITY 22
Wpływ diety na zdrowie psychiczne
Jak wspomniano wcześniej, istnieje związek między dietą a zdrowiem psychicznym. Na przykład nadmierna masa ciała i zła jakość diety – taka jak żywność wysokoprzetworzona, wysokokaloryczna i uboga w niezbędne składniki odżywcze – są uważane za istotne czynniki wpływające na dobrostan psychiczny (Grajek i in., 2022).
Źródło: Grajek i in. (2022)
Współczesne nawyki żywieniowe przyczyniają się do przyrostu masy ciała, często towarzyszą im niedobory składników odżywczych. Pomimo rosnącego spożycia kilokalorii, spożycie kluczowych mikro- i makroskładników – takich jak witaminy z grupy B i magnez, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego – pozostaje niewystarczające. Ponadto obserwuje się spadek spożycia warzyw i bogatych w błonnik produktów zbożowych. Te negatywne skutki dodatkowo nasilają takie czynniki, jak palenie tytoniu, niska aktywność fizyczna i nadmierne spożycie alkoholu, które zwiększają ryzyko zaburzeń psychicznych, w tym depresji (Grajek i in., 2022).
Wpływ bioaktywnych składników żywności na zdrowie psychiczne
Coraz więcej badań pokazuje, że niektóre związki bioaktywne obecne w żywności mogą wpływać na funkcjonowanie mózgu i ogólne samopoczucie. Związki bioaktywne to substancje, które nie są niezbędne do przeżycia, ale mają korzystny wpływ na zdrowie – mogą poprawiać nastrój, redukować stres, a nawet wspomagać leczenie schorzeń takich jak depresja czy schizofrenia. Działają one na różne sposoby: wpływając na neuroprzekaźniki (substancje chemiczne w mózgu, które pomagają nam czuć się spokojnie i dobrze), zmniejszając stan zapalny (stan, który może upośledzać funkcjonowanie mózgu i pogarszać nastrój) oraz wspierając funkcjonowanie jelit, które jest powiązane z mózgiem. Związki te występują w naturalnych źródłach żywności, takich jak warzywa, owoce, orzechy i ryby (Grajek i in., 2022).
W poniższej tabeli przedstawiono przykłady związków bioaktywnych, które warto uwzględnić planując dietę osoby z trudnościami psychologicznymi.
| Nazwa związku bioaktywnego | Mechanizm działania | Źródła dietetyczne |
|---|---|---|
| Kwasy tłuszczowe omega-3 | Poprawia funkcjonowanie mózgu, wspiera neuroprzekaźniki, zmniejsza stany zapalne | Tłuste ryby (łosoś, makrela, sardynki), orzechy włoskie, siemię lniane |
| Polyphenols | Chroni neurony przed uszkodzeniami, poprawia przepływ krwi do mózgu, działa przeciwzapalnie | Gorzka czekolada, jagody, winogrona, zielona herbata, kakao |
| Tryptofan (aminokwas) | Prekursor serotoniny („hormonu szczęścia”), poprawia nastrój i wspomaga sen | Banany, jajka, indyk, mleko, orzechy, pestki dyni |
| Magnez (minerał) | Wspomaga funkcjonowanie układu nerwowego, redukuje stres | Orzechy, pestki dyni, produkty pełnoziarniste, kakao, szpinak |
| Probiotics | Wspiera zdrowie jelit, co wpływa na funkcjonowanie mózgu (oś jelitowo-mózgowa – połączenie między jelitami a mózgiem) | Kefir, jogurt naturalny, produkty fermentowane |
| Witaminy z grupy B (B6, B9, B12) | Poprawia funkcjonowanie mózgu, wspomaga produkcję neuroprzekaźników | Mięso, jaja, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste, zielone warzywa |
| Cynk (minerał) | Wspomaga funkcjonowanie układu nerwowego, działa przeciwzapalnie | Wołowina, orzechy, pestki dyni, rośliny strączkowe, ostrygi |
| Antyoksydanty (np. witaminy C, E, karotenoidy) | Chroni komórki mózgowe przed stresem oksydacyjnym, który może przyczyniać się do zaburzeń psychicznych | Papryka, owoce cytrusowe, marchew, orzechy, oliwa z oliwek |
| S-adenozylometionina (SAMe) | Pomaga komórkom mózgowym prawidłowo funkcjonować, poprawia nastrój | Mięso, jaja, produkty pełnoziarniste |
| N-acetylcysteina (NAC) | Działa przeciwzapalnie, wspomaga regenerację komórek nerwowych | Orzechy, nasiona, mięso, jaja |
Źródło: Grajek i in. (2022)
Rola diety w pracy z osobami doświadczającymi problemów ze zdrowiem psychicznym jest kluczowa, ponieważ odżywianie bezpośrednio wpływa na funkcjonowanie mózgu i ogólne samopoczucie psychiczne. Liczne badania potwierdzają, że złe nawyki żywieniowe – zwłaszcza spożywanie żywności wysoko przetworzonej – mogą zwiększać ryzyko depresji, lęków i innych zaburzeń. Z kolei dobrze zbilansowana dieta bogata w niezbędne składniki odżywcze może mieć działanie ochronne i wspomagać proces leczenia.
Chociaż farmakoterapia i psychoterapia pozostają podstawą leczenia zdrowia psychicznego, coraz więcej badań sugeruje, że odpowiednia dieta może wspomagać postępy terapeutyczne i poprawiać jakość życia pacjentów. Aby skutecznie pracować z osobami zmagającymi się z problemami zdrowia psychicznego, ważne jest zrozumienie wpływu diety na zdrowie psychiczne oraz znajomość konkretnych strategii żywieniowych wspomagających terapię.
Należy jednak pamiętać, że dieta nigdy nie powinna zastępować leczenia farmakologicznego. Wszelkie zmiany w diecie powinny być wprowadzane pod nadzorem lekarza i dietetyka, aby zapewnić bezpieczeństwo i skuteczność.
W kolejnych modułach omówimy szczegółowo interwencje dietetyczne, typowe niedobory składników odżywczych oraz częste błędy żywieniowe popełniane przez pacjentów. Zachęcamy do dalszej lektury, aby poszerzyć swoją wiedzę i lepiej wspierać osoby zmagające się z zaburzeniami psychicznymi.
INTERACTIVE ACTIVITY 23
| Bibliografia |
| Grajek, M., Krupa-Kotara, K., Białek-Dratwa, A., Sobczyk, K., Grot, M., Kowalski, O. i Staśkiewicz, W. (2022). Żywienie i zdrowie psychiczne: przegląd aktualnej wiedzy na temat wpływu diety na zdrowie psychiczne. Frontiers in Nutrition, 9, 943998. https://doi.org/10.3389/fnut.2022.943998 Bhave, V. M., Oladele, C. R., Ament, Z., Kijpaisalratana, N., Jones, A. C., Couch, C. A., Patki, A., Garcia Guarniz, A. L., Bennett, A., Crowe, M., Irvin, M. R. i Kimberly, W. T. (2024). Powiązania między spożyciem ultraprzetworzonej żywności a niekorzystnymi skutkami dla zdrowia mózgu. Neurologia, 102(11), e209432. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000209432 Contreras-Rodriguez, O., Reales-Moreno, M., Fernández-Barrès, S., Cimpean, A., Arnoriaga-Rodríguez, M., Puig, J., Biarnés, C., Motger-Albertí, A., Cano, M., & Fernández-Real, JM (2023). Spożywanie ultraprzetworzonej żywności wiąże się z depresją, objętością mezokortykolimbiczną i stanem zapalnym. Journal of Affective Disorders, 335, 340–348. https://doi.org/10.1016/j.jad.2023.05.009 |
