Czym są emocje?
Emocje to krótkotrwałe reakcje organizmu na różne sytuacje, które pomagają nam reagować na otaczający nas świat. Pojawiają się automatycznie i często nie mamy nad nimi pełnej kontroli. Emocje mogą być wyzwalane przez zdarzenia zewnętrzne (np. rozmowę z kimś, sytuację w szkole) lub doświadczenia wewnętrzne (np. wspomnienia, myśli).
Przykłady emocji:
Rola emocji w życiu
- Emocje to reakcje fizyczne, które odczuwamy w ciele, na przykład radość, smutek lub strach.
- Myśl to interpretacja sytuacji, na przykład „Nie będę w stanie tego zrobić” lub „On mnie nie lubi”.
Przykład:
- ️ Myśl: „Nikt mnie nie rozumie”.
- ️ Emocje: Smutek, uczucie osamotnienia.
- ️ Reakcja: Utrata apetytu lub ochota na coś słodkiego w celu poprawy nastroju.
Ludzie często myślą, że ich myśli to emocje, na przykład: „Czuję, że nie dam sobie z tym rady”. Jednak w rzeczywistości jest to myśl – emocją tą może być strach przed porażką.
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 17
Badania nad związkiem głodu ze stanem psychicznym przeprowadzano zazwyczaj w warunkach laboratoryjnych lub wśród osób cierpiących na zaburzenia odżywiania.
Rivaz i wsp. (2022) przeprowadzili eksperyment, aby zbadać, jak głód i jedzenie wpływają na codzienne emocje u ponad 700 dorosłych. Przez tydzień uczestnicy zgłaszali swój poziom głodu, spożycie pokarmu i nastrój cztery razy dziennie.
Wyniki pokazały, że głód może zwiększać poczucie energii i aktywności, a także poprawiać czujność. Osoby głodne zgłaszały mniejsze ospałość umysłową. Z drugiej strony, jedzenie sprawiało, że ludzie czuli się bardziej aktywni w późniejszych godzinach dnia.
Badanie wykazało również, że emocje mogą wpływać na głód: osoby, które czuły się energiczne, ożywione lub niespokojne, miały tendencję do szybszego odczuwania głodu. Natomiast osoby, które czuły się rozproszone lub spowolnione umysłowo, odczuwały mniejszy głód.
Co ciekawe, nie stwierdzono związku między głodem a negatywnymi emocjami, takimi jak smutek, lęk czy gniew. Sugeruje to, że głód może mieć silniejszy wpływ na poziom naszej energii i aktywności niż na negatywny nastrój.
4.1. Krótka historia mózgu emocjonalnego – teoria układu limbicznego
Każdy organizm, nawet jednokomórkowy, musi reagować na otoczenie, aby przetrwać. Na przykład bakterie przemieszczają się w kierunku składników odżywczych, a oddalają od toksyn. W miarę postępu ewolucji organizmy wielokomórkowe – zwłaszcza te z układem nerwowym – rozwinęły bardziej zaawansowane sposoby reagowania na otoczenie.
Jak rozwinął się mózg?
Kręgowce (zwierzęta posiadające kręgosłup) mają podobną ogólną strukturę mózgu, składającą się z trzech głównych części:
Różnice w budowie mózgu między gatunkami doprowadziły w XX wieku do powstania teorii mózgu trójdzielnego. Teoria ta zakładała, że wraz z pojawieniem się ssaków przodomózgowie uległo znacznemu rozszerzeniu. Wyewoluowały nowe struktury, takie jak kora nowa, która wspiera bardziej zaawansowane procesy umysłowe – takie jak uczenie się, planowanie, a u ludzi także język.
Teoria układu limbicznego Paula MacLeana
W połowie XX wieku neurobiolog Paul MacLean zaproponował teorię zakładającą, że mózg składa się z trzech warstw ewolucyjnych:
1️. Mózg gadzi – najstarsza ewolucyjnie część mózgu, odpowiedzialna za podstawowe funkcje i instynktowne zachowania.
2️. Mózg paleossaczy (układ limbiczny) – odpowiedzialny za emocje.
3️. Nowa kora mózgowa (mózg wyższych ssaków) – umożliwia racjonalne myślenie i regulację emocji.
Według MacLeana układ limbiczny – obejmujący struktury takie jak ciało migdałowate i hipokamp – pomaga nam odczuwać i zapamiętywać emocje. Uważał on, że układ ten odgrywa kluczową rolę w reakcjach emocjonalnych i łączy je z zapachami i pamięcią. MacLean argumentował, że w toku ewolucji kora nowa stopniowo zaczęła przejmować większą kontrolę nad emocjami, umożliwiając ludziom lepsze regulowanie swoich uczuć i podejmowanie racjonalnych decyzji.
Czy teoria MacLeana była słuszna?
Chociaż teoria układu limbicznego zyskała dużą popularność w latach 50. i 70. XX wieku, późniejsze badania wykazały, że nie jest ona do końca trafna. Oto główne powody, dla których współcześni naukowcy odeszli od tego modelu:
Struktury przypominające układ limbiczny nie są unikalne dla ssaków.
MacLean uważał, że układ limbiczny jest unikalny dla ssaków, ale badania wykazały, że ptaki i gady również mają podobne struktury – na przykład odpowiedniki hipokampa i ciała migdałowatego.
Hipokamp nie jest w głównej mierze odpowiedzialny za emocje.
MacLean uważał hipokamp za centralny element przetwarzania emocji. Jednak obecne badania pokazują, że jego główną rolą jest pamięć i orientacja przestrzenna. Jego wpływ na emocje jest znacznie mniejszy, niż wcześniej sądzono.
The limbic system does not function as a single unified system.
Teoria MacLeana zakładała, że układ limbiczny jest spójną jednostką odpowiedzialną za emocje. W rzeczywistości emocje nie są kontrolowane przez pojedynczy obszar mózgu, lecz przez sieć regionów współpracujących ze sobą – w tym korę nową.
Nowa kora mózgowa odpowiada zarówno za myślenie, jak i emocje.
MacLean zasugerował, że kora nowa odpowiada głównie za myślenie racjonalne, podczas gdy emocje są kontrolowane przez starsze obszary mózgu. Jednak obecne badania pokazują, że kora nowa odgrywa również rolę w procesach emocjonalnych – na przykład pomagając regulować i interpretować reakcje emocjonalne.
Jak dzisiaj rozumiemy emocje w mózgu?
Dziś naukowcy nie próbują już wyjaśniać emocji za pomocą jednego „systemu emocjonalnego”, jak proponuje teoria układu limbicznego. Zamiast tego badają konkretne emocje i ich mechanizmy w mózgu. Każda emocja angażuje inne struktury mózgu, a ich interakcje są znacznie bardziej złożone, niż wcześniej sądzono.
Układ limbiczny odegrał ważną rolę we wczesnych badaniach nad emocjami, ale nie jest on wyłącznie odpowiedzialny za ich powstawanie. Obecnie wiemy, że emocje powstają w wyniku współpracy wielu obszarów mózgu, a ich regulacja jest bardziej złożona, niż zakładała pierwotna teoria.
4.2. Jedzenie emocjonalne kontra głód fizyczny
Jak dzisiaj rozumiemy emocje w mózgu?
Nie zawsze jemy z powodu fizycznego głodu. Czasami sięgamy po jedzenie z innych powodów – na przykład emocjonalnych. Głód fizyczny to naturalny sygnał organizmu, że potrzebuje energii, podczas gdy głód emocjonalny jest napędzany naszymi uczuciami i nastrojem.
Najważniejsze różnice przedstawia poniższa tabela.
| Funkcja | Głód fizyczny | Głód emocjonalny |
|---|---|---|
| Rozwija się stopniowo? | ✅ Tak | ❌ Nie – pojawia się nagle |
| Felt as stomach contractions? | ✅ Tak | ❌ Nie |
| Znika po normalnym posiłku? | ✅ Tak | ❌ Nie – nadal chcesz jeść |
| Masz ochotę na konkretne rodzaje jedzenia? | ❌ No – you eat what’s available | ✅ Tak – głównie słodycze, fast foody |
| A potem poczucie winy po jedzeniu? | ❌ Nie | ✅ Tak |
| Regulowane przez ciało? | ✅ Tak – kontrolowane przez mózg i hormony głodu | ❌ Nie – kierujemy się emocjami |
Przykład:
- Jeśli naprawdę jesteś głodny, będziesz mógł zjeść zdrowy posiłek, np. kanapkę lub sałatkę.
- Jeśli jest to głód emocjonalny, masz ochotę na coś konkretnego, np. czekoladę lub chipsy.
Głód fizyczny rozwija się stopniowo, jest związany z rzeczywistymi potrzebami organizmu i ustępuje po spożyciu posiłku.
Emotional hunger appears suddenly, creates cravings for specific foods, and is not related to a physical need.
Teorie jedzenia emocjonalnego – jak emocje wpływają na to, co jemy
Naukowcy wyróżniają trzy główne podejścia wyjaśniające, dlaczego ludzie jedzą w odpowiedzi na emocje. Każde z nich koncentruje się na innym mechanizmie (Reichenberger i in., 2020):
1️. Percepcja sygnałów cielesnych (interocepcja)
2️. Procesy poznawcze
3️. Uczenie się na podstawie przeszłych doświadczeń
1. Teoria psychosomatyczna – mylenie emocji z głodem
Zgodnie z tą teorią, niektóre osoby mają trudności z precyzyjnym rozpoznawaniem sygnałów płynących z ciała. Oznacza to, że mogą mylić stany emocjonalne z fizycznym głodem. Na przykład, gdy odczuwają stres, smutek lub lęk, ich ciało reaguje napięciem, które interpretują jako głód – co prowadzi do jedzenia (Reichenberger i in., 2020).
Przykład:
Maria odczuwa stres przed egzaminem. Zamiast uświadomić sobie, że jest spięta i niespokojna, myśli, że jest głodna i sięga po tabliczkę czekolady. Kiedyś używano tego określenia do wyjaśnienia otyłości, ale dziś naukowcy zgadzają się, że nie do końca wyjaśnia ono to zjawisko. Jednak temat świadomości sygnałów ciała nadal odgrywa ważną rolę w badaniach nad żywieniem.
2. Teoria powściągliwości – sztywne zasady prowadzą do przejadania się
Teoria ta sugeruje, że osoby stosujące bardzo restrykcyjne diety są bardziej podatne na epizody objadania się pod wpływem emocji. Kiedy ktoś zabrania sobie jedzenia pewnych produktów (np. „Nigdy nie jem czekolady”), a następnie łamie tę zasadę, może pomyśleć: „Już poniosłem porażkę, więc równie dobrze mogę jeść więcej”. Jest to znane jako efekt „co do cholery” (Reichenberger i in., 2020).
Example:
Tomek decided to avoid sweets. However, at his friend’s birthday party, he ate a piece of cake. Instead of stopping there, he thought, “Since I’ve already had sweets, I might as well eat the whole pack of cookies.” Emotions can weaken control over such rules, which is why people who follow overly strict diets often struggle to maintain them in the long term.
3. Teoria uczenia się – jedzenie jako nagroda dla mózgu
Teoria ta wyjaśnia, że jedzenie może stać się sposobem na poprawę nastroju. Jeśli ktoś z własnego doświadczenia wie, że na przykład czekolada poprawia mu nastrój, jego mózg zaczyna kojarzyć negatywne emocje z jedzeniem. W rezultacie, gdy w przyszłości poczuje się smutny lub zestresowany, może automatycznie sięgnąć po jedzenie – nawet jeśli fizycznie nie będzie głodny.
Jak to działa?
- Za każdym razem, gdy jemy coś smacznego, mózg otrzymuje sygnał: „to jest przyjemne!”
- Jeśli zjemy coś w stresującym momencie, negatywne uczucie chwilowo znika.
- Mózg uczy się, że jedzenie pomaga „pokonać” stres, więc gdy następnym razem zdarzy się podobna sytuacja, skłania nas to do sięgnięcia po przekąskę (Reichenberger i in., 2020).
Przykład:
Po trudnym dniu w szkole Kasia zawsze je lody. W rezultacie jej mózg zaczyna kojarzyć lody z lepszym samopoczuciem i następnym razem, gdy poczuje się smutna, automatycznie będzie miała na nie ochotę.
To wyjaśnia, dlaczego tak trudno jest pozbyć się nawyku jedzenia pod wpływem emocji – mózg przyzwyczaja się bowiem do nagrody, jaką daje smaczne jedzenie.
Czy jedzenie pod wpływem emocji ma związek z hormonami?
Niektóre teorie wskazują również na rolę hormonów w jedzeniu emocjonalnym. Stres powoduje zmiany poziomu kortyzolu, insuliny i glukozy, co może wpływać na apetyt. Niektóre składniki odżywcze mogą również wpływać na substancje chemiczne w mózgu, które poprawiają nastrój, co pomaga wyjaśnić, dlaczego jedzenie może przynosić chwilową ulgę (Reichenberger i in., 2020).
Przykład:
Czekolada zawiera związki, które zwiększają poziom serotoniny – „hormonu szczęścia”. Dlatego wiele osób sięga po nią, gdy czuje się smutno.
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 18
Dlaczego jemy, gdy jesteśmy smutni, znudzeni lub zestresowani?
Emotions influence the way we eat. Food often serves as a coping mechanism for emotions rather than a response to the body’s physiological needs. How do different emotions affect our eating behaviour?
✔️ Smutek – często prowadzi do ochoty na słodycze i pokarmy bogate w węglowodany, które chwilowo poprawiają nastrój.
✔️ Nuda – często wywołuje „jedzenie, żeby mieć coś do roboty”, nawet gdy organizm nie potrzebuje kalorii.
✔️ Radość – może prowadzić do objadania się w sytuacjach towarzyskich i podczas uroczystości, co czasami może skutkować przejadaniem się.
✔️ Złość – może powodować impulsywne jedzenie, przy niewielkiej kontroli nad ilością spożywanego jedzenia.
Desmet i Schifferstein (2008) scharakteryzowali szereg emocji, które mogą być związane ze spożyciem jedzenia. Naukowcy zidentyfikowali łącznie 22 emocje, z których część ma charakter pozytywny, a część negatywny. Szczegółowy opis tych emocji związanych z jedzeniem przedstawiono w poniższej tabeli.
Emocje związane ze spożyciem żywności. Źródło: Desmet & Schifferstein (2008)
| Pozytywne emocje | Przykład | Negatywne emocje | Przykład |
| Zadowolenie | Uczucie sytości po jedzeniu. | Nuda | Związane z monotonną dietą lub jedzeniem z nudów. |
| Przyjemność | Zwykle kojarzone ze spożywaniem słodyczy. | Rozczarowanie | Kiedy smak jedzenia różni się od tego, którego się spodziewaliśmy. |
| Pragnienie | Często związane z wyglądem i smakiem jedzenia. | Brak satysfakcji | Najczęściej kojarzone z jedzeniem spożywanym poza domem (np. w restauracji), którego jakość jest niższa od oczekiwań. |
| Zabawa | Często łączone z aspektem społecznym jedzenia. | Niesmak | Można je odczuwać w przypadku konkretnych produktów spożywczych (np. podrobów). |
| Podziw | Ulubiony smak zwiększa częstotliwość spożycia. | Niemiła niespodzianka | Często w kontekście nieoczekiwanie złego smaku lub niskiej jakości (np. zepsute jedzenie). |
| Podniecenie | Zwykle kojarzone z żywnością dodającą energii (np. jabłkami) lub kofeiną. | Wstyd | Związane z niewłaściwym zachowaniem żywieniowym (np. nieprawidłowe spożywanie makaronu lub homara). |
| Pleasant Surprise | Odkrywanie niespodziewanie dobrego smaku. | Pogarda | Odczuwane w związku z określonymi nawykami żywieniowymi (np. spożywanie mięsa lub niezdrowej żywności). |
| Ulga | Picie czegoś orzeźwiającego, gdy jest się bardzo spragnionym (np. w upalny dzień). | Strach | Często powiązane z nową lub nietypową żywnością lub problemami bezpieczeństwa żywności. |
| Podziw | Podziw dla szefa kuchni ze względu na walory sensoryczne dania. | Smutek | Związane z jedzeniem spożywanym w chwilach smutku. |
| Mieć nadzieję | Często kojarzone ze słodyczami lub wizualną atrakcyjnością potrawy. | Gniew | Odczuwalne, gdy pomimo dużego wysiłku jedzenie nie wychodzi takie, jakiego oczekiwano. |
| Duma | Duma z przygotowania dania, które było skomplikowane lub czasochłonne. | Zazdrość | Zazdrość o innych spożywających ekskluzywne produkty (np. kawior). |
Dlaczego jemy inaczej w zależności od naszych emocji?
- Kiedy czujemy się smutni, często szukamy pocieszenia w jedzeniu – dlatego mamy tendencję do wybierania słodyczy i fast foodów, które powodują szybkie wydzielanie dopaminy („hormonu szczęścia”).
- Kiedy czujemy radość, jedzenie staje się częścią celebracji, często w sytuacjach towarzyskich, co może prowadzić do spożywania większych porcji.
- Kiedy jesteśmy zestresowani, organizm uruchamia reakcję „walcz lub uciekaj” – u niektórych osób może to hamować apetyt, a u innych zwiększać ochotę na niezdrowe jedzenie.
| Odniesienia |
| de Rivaz, R., Swendsen, J., Berthoz, S., Husky, M., Merikangas, K. i Marques-Vidal, P. (2022). Związki między głodem a efektami psychologicznymi: badanie oceny ekologicznej na dużą skalę. Nutrients, 14(23), 5167. https://doi.org/10.3390/nu14235167 Reichenberger, J., Schnepper, R., Arend, A. K. i Blechert, J. (2020). Jedzenie emocjonalne u osób zdrowych i pacjentów z zaburzeniami odżywiania: dowody z badań psychometrycznych, eksperymentalnych i naturalistycznych. Proceedings of the Nutrition Society, 79(3), 290–299. https://doi.org/10.1017/S0029665120007004 Desmet, P. i Schifferstein, H. (2008). Źródła pozytywnych i negatywnych emocji w doświadczeniu kulinarnym. Apetyt, 50(2–3), 290–301. https://doi.org/10.1016/j.appet.2007.08.003 |
