1.1. Wprowadzenie do budowy mózgu i procesów poznawczych
Mózg to najbardziej złożony organ w ludzkim ciele i jeden z najbardziej zaawansowanych systemów biologicznych. Kontroluje wszystkie funkcje organizmu, takie jak ruch, czucie otoczenia, emocje, język, pamięć i myślenie. Mózg odpowiada za nasze myśli, uczucia, pamięć i zdolność uczenia się. Składa się z ponad 100 miliardów neuronów – komórek nerwowych, które przesyłają i przetwarzają informacje. Komórki te pomagają nam podejmować decyzje, uczyć się nowych rzeczy i reagować na to, co dzieje się wokół nas. Aby lepiej zrozumieć działanie mózgu, warto poznać jego strukturę i podstawowe funkcje poznawcze (Maldonado i Alsayouri, 2023).
Podstawową strukturą mózgu jest neuron, czyli komórka nerwowa przesyłająca informacje. Działa jak przewód, który przekazuje sygnały. Robi to za pomocą sygnałów elektrycznych i chemicznych.
Neuron składa się z trzech głównych części:
- Ciało komórki (soma) – to centrum neuronu, w którym znajduje się jądro komórkowe. Przetwarza ono informacje i utrzymuje komórkę przy życiu.
- Dendryty – to cienkie „gałęzie”, które odbierają sygnały od innych neuronów i przesyłają je do ciała komórki. Można je sobie wyobrazić jako anteny wychwytujące sygnały.
- Akson – długa „rurka”, która przenosi sygnał do innych neuronów lub mięśni. Akson jest pokryty osłonką mielinową, która działa jak izolacja przewodu elektrycznego, przyspieszając przesyłanie sygnałów.
Neurons pass information in two ways:
| Impuls elektryczny (wewnątrz neuronu), czyli sygnał przesyłany wewnątrz komórki nerwowej. | Przekaźniki chemiczne (między neuronami) |
| Wewnątrz neuronu sygnały są przekazywane w postaci impulsu elektrycznego, który wędruje od dendrytów, przez ciało komórki, aż do końca aksonu. | ·Neurony nie są bezpośrednio połączone – istnieje między nimi synapsa (mikroskopijna przerwa). ·Gdy impuls elektryczny dociera do końca aksonu, powoduje uwolnienie neuroprzekaźników – specjalnych substancji chemicznych. ·Te substancje chemiczne (neuroprzekaźniki) przenikają przez niewielką szczelinę między komórkami i przekazują informacje dalej |
Przykład działania neuronu:
Jeśli dotkniesz czegoś gorącego, neurony w skórze szybko wysyłają sygnał do mózgu. Mózg przetwarza informację i wysyła polecenie do mięśni dłoni, aby ją cofnęły. Wszystko to dzieje się w ułamku sekundy! Dzięki tej sieci połączonych neuronów możemy myśleć, czuć, poruszać się i reagować na otoczenie.
1.2. Podstawy obszarów mózgu
Mózg można podzielić na trzy główne części:
Gray matter and white matter – how do they work?
Mózg i rdzeń kręgowy składają się z istoty szarej i istoty białej, ale to istota szara odgrywa kluczową rolę w codziennym funkcjonowaniu człowieka (Mercadante i Tadi, 2023).
Czym jest istota szara?
- Jest to zewnętrzna warstwa mózgu, odpowiedzialna za myślenie, podejmowanie decyzji i przetwarzanie informacji.
- Znajduje się również w rdzeniu kręgowym i odpowiada za przesyłanie sygnałów do mięśni.
- Swój szary kolor zawdzięcza dużej liczbie ciał komórek nerwowych (neuronów).
Co to jest istota biała?
- Istota biała znajduje się pod istotą szarą i łączy różne części mózgu, umożliwiając przekazywanie informacji między nimi.
Jak rozwija się mózg?
W okresie dojrzewania mózg przechodzi poważne zmiany, które wpływają na sposób myślenia, podejmowania decyzji i kontrolowania emocji. Proces ten jest ważny dla kształtowania dojrzałej osobowości i rozwoju zdolności intelektualnych (Miguel-Hidalgo, 2013).
W okresie dojrzewania struktura mózgu ulega zmianom:
✔️ Reduction of grey matter – grey matter contains the bodies of nerve cells and is responsible for processing information. During adolescence, the brain „prunes” unused neural connections, which helps it work more efficiently.
✔️ Wzrost ilości istoty białej – istota biała składa się z włókien nerwowych pokrytych osłonką mielinową, co przyspiesza przekazywanie informacji. Większa ilość istoty białej oznacza lepszą komunikację między różnymi obszarami mózgu (Miguel-Hidalgo, 2013).
W okresie dojrzewania nadal rozwijają się zdolności poznawcze i kontrola emocjonalna:
✔️ Część mózgu odpowiedzialna za myślenie i planowanie (kora przedczołowa) rozwija się później niż część odpowiedzialna za emocje (układ limbiczny). Dlatego nastolatki mogą reagować bardziej impulsywnie.
✔️ Connections between the prefrontal cortex and the limbic system develop over time. As these connections strengthen, emotional control and the ability to make rational decisions improve — but this process continues until about age 25.
Z tego powodu mózg nastolatka jest bardziej podatny na uzależnienie od substancji psychoaktywnych (Miguel-Hidalgo, 2013).
Okres dojrzewania to również czas, w którym hormony wpływają na mózg:
✔️ Hormony płciowe (testosteron, estrogen) wpływają na rozwój mózgu, co może prowadzić do różnic w funkcjonowaniu mózgu u chłopców i dziewcząt.
✔️ Zwiększona wrażliwość na emocje i stres – Układ nerwowy nastolatka jest bardziej reaktywny na stres i silne emocje. Wpływa to na zachowanie i zdolność radzenia sobie w trudnych sytuacjach (Miguel-Hidalgo, 2013).
Znaczenie okresu dojrzewania dla uczenia się i rozwoju:
✔️ Mózg nastolatka jest niezwykle plastyczny, co oznacza, że ma on dużą zdolność uczenia się i adaptacji. To najlepszy czas na rozwijanie nowych umiejętności, ale także czas, w którym łatwo o negatywne nawyki.
✔️ Okres dojrzewania to kluczowy okres kształtowania nawyków, stylu życia i osobowości. Dlatego tak ważne jest wspieranie rozwoju poznawczego, emocjonalnego i społecznego młodych ludzi (Miguel-Hidalgo, 2013).
Jakie zmiany mózgu są typowe dla zaburzeń psychicznych?
Zaburzenia psychiczne często wiążą się z nietypowymi zmianami w strukturze i funkcjonowaniu mózgu. Niektóre obszary mózgu mogą rozwijać się inaczej niż u osób zdrowych, co może wpływać na emocje, kontrolę impulsów i podejmowanie decyzji.
1. Key brain areas involved in mental disorders
✔️ Kora przedczołowa – odpowiada za logiczne myślenie, planowanie i kontrolę impulsów. Niedoczynność tego obszaru może prowadzić do problemów z podejmowaniem racjonalnych decyzji i zwiększonej impulsywności.
✔️ Ciało migdałowate – odgrywa ważną rolę w przetwarzaniu emocji, zwłaszcza strachu i stresu. Nadmierna aktywność tego obszaru może prowadzić do lęku, a obniżona aktywność może utrudniać odczuwanie emocji.
✔️ Prążkowie brzuszne – część układu nagrody w mózgu, ważna dla odczuwania przyjemności. Problemy w tym obszarze mogą zwiększać ryzyko uzależnienia i powodować trudności z motywacją (Miguel-Hidalgo, 2013).
2. How do brain changes affect behaviour?
✔️ Overactivity in certain brain areas can lead to stronger emotional reactions, higher levels of anxiety, impulsive behaviour, or problems with self-control.
✔️ Reduced activity in some brain structures may cause difficulty in managing emotions, apathy, trouble making decisions, and low stress tolerance.
✔️ Abnormal development of connections between brain areas can make it harder for a person to adapt to different situations, increasing the risk of depression, anxiety disorders, or risky behaviours (Miguel-Hidalgo, 2013).
3. Znaczenie badań nad mózgiem w leczeniu zaburzeń psychicznych
Zrozumienie tych zmian w mózgu pomaga naukowcom i lekarzom opracowywać skuteczniejsze metody leczenia, takie jak terapie psychologiczne, leki i techniki wspierające neuroplastyczność (zdolność mózgu do adaptacji i zmian). W rezultacie osoby zmagające się z problemami ze zdrowiem psychicznym mogą otrzymać lepsze wsparcie i skuteczniejszą opiekę (Miguel-Hidalgo, 2013).
Nadmierna lub niedostateczna aktywność obszarów mózgu odpowiedzialnych za emocje. U nastolatków aktywność ciała migdałowatego (przetwarzającego emocje) może być silniejsza niż u dzieci i dorosłych.
U osób z zaburzeniami nastroju (takimi jak depresja) aktywność prążkowia brzusznego (ośrodka nagrody w mózgu) jest często zbyt niska. Może to wyjaśniać, dlaczego odczuwają brak motywacji i radości (Miguel-Hidalgo, 2013).
Przykład:
Badania pokazują, że wyższa aktywność prążkowia brzusznego u zdrowych nastolatków wiąże się z pozytywnymi emocjami i niższym ryzykiem depresji.
Niedojrzała kora przedczołowa i brak kontroli emocjonalnej
Część mózgu odpowiedzialna za myślenie i planowanie rozwija się później niż część odpowiedzialna za emocje. Dlatego nastolatki mogą reagować impulsywnie. U osób z zaburzeniami psychicznymi ta nierównowaga może być jeszcze silniejsza, prowadząc do impulsywnych zachowań, trudności w regulowaniu emocji i ryzykownego podejmowania decyzji (Miguel-Hidalgo, 2013).
Przykład:
Osoby uzależnione często mają obniżoną aktywność w korze przedczołowej, co utrudnia im kontrolowanie swoich zachowań i unikanie ryzykownych sytuacji. Dlatego uzależnienia nie należy postrzegać jako braku silnej woli, lecz jako zaburzenie mózgu.
Zmiany strukturalne i funkcjonalne w zaburzeniach psychicznych
Poniższa tabela przedstawia główne zmiany strukturalne i funkcjonalne obserwowane w wybranych zaburzeniach psychicznych, takich jak schizofrenia, zaburzenia lękowe, depresja i uzależnienia. Aby ułatwić zrozumienie, tabela zawiera również komentarze z objaśnieniami.
| Nieład | Jakie zmiany w strukturze mózgu? (Zmiany strukturalne) | Jak wpływa na zachowanie i emocje? (Zmiany funkcjonalne) | Komentarz z wyjaśnieniem |
| Schizofrenia | Niektóre obszary mózgu (np. płaty czołowe i skroniowe) są mniejsze. Połączenia między komórkami nerwowymi są słabsze. | Trudności z myśleniem, urojenia i halucynacje (np. słyszenie głosów), problemy z emocjami. | Mózg nie działa jak „wydajna sieć” – coraz trudniej jest nam zrozumieć rzeczywistość, a myśli i głosy mogą wydawać się nierealne. |
| Zaburzenia lękowe | Ciało migdałowate (obszar mózgu odpowiedzialny za strach) jest nadaktywne. Kora przedczołowa (odpowiedzialna za kontrolę) jest niedoaktywna. | Osoba ta łatwo odczuwa strach, ma trudności z opanowaniem lęku i odczuwa napięcie. | Mózg nadmiernie reaguje na stres, jakby istniało ciągłe zagrożenie. Osoba może odczuwać ciągły niepokój lub zmartwienie. |
| Depression | Hipokamp (ważny dla pamięci i emocji) jest mniejszy. Ciało migdałowate jest bardziej aktywne. Struktury w przedniej części mózgu wykazują zmiany. | Sadness, lack of energy, difficulty concentrating, emotional problems. | Mózg ma trudności z zarządzaniem emocjami – osoba czuje się smutna, zmęczona i ma trudności z koncentracją. |
| Addictions | Impaired brain connections (especially in the white matter), damage to the hippocampus and prefrontal cortex. | Trudności w kontrolowaniu zachowania, impulsywność, podejmowanie ryzykownych decyzji. | Osłabieniu ulega „układ hamulcowy” mózgu – człowiek ma trudności z powiedzeniem „stop” i działa impulsywnie, nawet jeśli wie, że coś jest szkodliwe. |
Na podstawie informacji z: Miguel-Hidalgo JJ. Zmiany strukturalne i funkcjonalne mózgu u nastolatków z zaburzeniami psychicznymi. International Journal of Adolescent Medicine and Health. 2013;25(3):245–256.
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 5
1.3. Cognitive function E.G. Memory, Learning, Concetration
What is cognitive health and how can we take care of it?
Zdrowie poznawcze pozwala nam żyć niezależnie, utrzymywać relacje społeczne i radzić sobie z codziennymi wyzwaniami. Według Hendrie i in. (2006) zdrowie poznawcze pomaga ludziom zachować niezależność, lepiej radzić sobie z chorobą i adaptować się do zmian w życiu.
Główne elementy zdrowia poznawczego:
✔️ Zdolności umysłowe – takie jak podejmowanie decyzji i rozwiązywanie problemów
✔️ Umiejętności nabyte – wiedza i doświadczenie zdobyte w czasie
✔️ Stosowanie nabytych umiejętności w praktyce – wykorzystywanie wiedzy do wykonywania codziennych zadań (Puri i in., 2023).
W jaki sposób mózg wspiera zdrowie poznawcze?
Mózg odpowiada za:
• Myślenie i pamięć: pomaga nam uczyć się i zapamiętywać informacje
• Funkcje motoryczne: kontroluje ruchy ciała i równowagę
• Funkcje emocjonalne: pomaga nam rozumieć i zarządzać emocjami
• Funkcje sensoryczne: pozwala nam odczuwać i reagować na bodźce z otoczenia
Zdrowy mózg pomaga nam dostosowywać się do różnych sytuacji, radzić sobie z emocjami i działać niezależnie (Puri i in., 2023).
Co wpływa na zdrowie poznawcze?
Niektóre zmiany w mózgu są naturalne, ale istnieją czynniki, które mogą poprawiać lub pogarszać zdrowie poznawcze:
🔹Czynniki niekontrolowane – np. wiek, genetyka i choroba
🔹Czynniki kontrolowane:
✔️ A healthy diet and physical activity – support brain function
✔️ Social connections – help maintain mental sharpness
✔️ Intellectual activity – such as learning new things or solving puzzles
✔️ Avoiding smoking and excessive alcohol – lowers the risk of cognitive problems (Puri et al., 2023)
Osoby prowadzące aktywny tryb życia i dbające o swój umysł mogą dłużej zachować dobrą pamięć i sprawność myślenia, nawet gdy ich mózg przechodzi stopniowe zmiany. Chociaż starzenie się mózgu jest procesem naturalnym, zdrowy styl życia, aktywność umysłowa i kontakty społeczne mogą poprawić i wydłużyć funkcje poznawcze oraz zmniejszyć ryzyko chorób neurodegeneracyjnych (Puri i in., 2023).
Funkcje poznawcze
Funkcje poznawcze to procesy, które pozwalają nam się uczyć, zapamiętywać informacje, koncentrować i rozwiązywać problemy. Oto najważniejsze z nich:
1. Memory: Memory allows us to store and recall information. It is divided into ….
Przykład:
Po wielokrotnym przygotowaniu zdrowego śniadania (np. owsianki z owocami) nie musisz już sprawdzać przepisu – wystarczy, że przypomnisz sobie, jak to zrobić. Dzięki temu rodzajowi pamięci pamiętasz również ogólne zasady zdrowego odżywiania.
Przykład:
Po wielokrotnym przygotowaniu zdrowego śniadania (np. owsianki z owocami) nie musisz już sprawdzać przepisu – wystarczy, że przypomnisz sobie, jak to zrobić. Dzięki temu rodzajowi pamięci pamiętasz również ogólne zasady zdrowego odżywiania.
Przykład:
You make coffee or tea every morning without thinking about each step. You know exactly how much water to boil, where the cup is, and how to prepare it — your hands just do it. This is procedural memory in action.
2. Uczenie się: Uczenie się to proces zdobywania nowej wiedzy i umiejętności. Nasz mózg zmienia się pod wpływem doświadczeń. Nazywa się to plastycznością mózgu. Regularne uczenie się wzmacnia połączenia między neuronami, co ułatwia zapamiętywanie.
Przykład: Jeśli codziennie ćwiczymy słownictwo w języku obcym, nasz mózg uczy się i rozpoznaje słowa znacznie szybciej.
Przykład:
You make coffee or tea every morning without thinking about each step. You know exactly how much water to boil, where the cup is, and how to prepare it — your hands just do it. This is procedural memory in action.
3. Concentration
Concentration is the ability to focus attention on a specific task. It is essential for effective learning and work. Many factors affect attention, such as stress, noise, or the amount of sleep.
Jak poprawić koncentrację?
✔️ Ogranicz rozpraszacze (np. telefon, media społecznościowe)
✔️ Rób przerwy – mózg potrzebuje odpoczynku, aby przyswajać informacje
✔️ Praktykuj uważność – pomaga poprawić koncentrację
✔️ Zwróć uwagę na odpowiednią ilość snu – 8 godzin
AKTYWNOŚĆ INTERAKTYWNA 6
| Odniesienia |
| Maldonado, K. A., & Alsayouri, K. (2023). Physiology, brain. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551718/ Mercadante, A. A., & Tadi, P. (2023). Neuroanatomy, gray matter. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538304/ LeDoux, J. E. (2012). Evolution of human emotion: A view through fear. Progress in Brain Research, 195, 431–442. https://doi.org/10.1016/B978-0-444-53860-4.00021-0 Miguel-Hidalgo, J. J. (2013). Brain structural and functional changes in adolescents with psychiatric disorders. International Journal of Adolescent Medicine and Health, 25(3), 245–256. https://doi.org/10.1515/ijamh-2013-0058 Hendrie, H. C., Albert, M. S., Butters, M. A., Gao, S., Knopman, D. S., Launer, L. J., et al. (2006). The NIH cognitive and emotional health project: Report of the critical evaluation study committee. Alzheimer’s & Dementia, 2(1), 12–32. https://doi.org/10.1016/j.jalz.2005.11.004 Puri, S., Shaheen, M., & Grover, B. (2023). Nutrition and cognitive health: A life course approach. Frontiers in Public Health, 11, 1023907. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1023907 |
